ΜΙΜΗΣ ΑΝΔΡΟΥΛΑΚΗΣ ΣΤΟ ΠΑΤΡΙΝΟΡΑΜΑ: «Στην Πάτρα ο Μίκης, πρώτη φορά συνέθεσε τραγούδι και ερωτεύθηκε!»

Ο Μίμης Ανδρουλάκης μιλάει στο «Π» για τον «σαλό (τρελό) του Θεού!» με αφορμή τα 95α γενέθλια του περιπύστου Έλληνα μουσικοσυνθέτη

 

Ένας αναμμένος πυρσός συνείδησης, ένα ζείδωρο αεράκι που τρυπώνει στις ανυπότακτες αντιστάσεις του μυαλού μας και τις διεγείρει, είναι το πολυσχιδές έργο και η πολυκύμαντη ζωή του Μίκη Θεοδωράκη, ο οποίος ακόμα και στην προκεχωρημένη σημερινή ηλικία του παραμένει ένας σύγχρονος βιγλάτορας του Πολιτισμού και της Τέχνης.

Με θρυαλλίδα τα 95α γενέθλια του τεράστιου Έλληνα μουσουργού, αλλά και το βιβλίο του «Σαλός του Θεού –  Ο Μυστικός Μίκης», ο πρώην βουλευτής Μίμης Ανδρουλάκης μίλησε στον Παναγιώτη Ρηγόπουλο, για τον άνθρωπο, τον πολιτικό και τον καλλιτέχνη Θεοδωράκη που γνωρίζει.

Ο οξύνους διανοούμενος και συγγραφέας, ως γνωστόν, έχει το προνόμιο να παραμένει ένας από τους στενούς συνομιλητές και φίλους του Μίκη και γνωρίζει πολύ καλά τους «αλγόριθμους» που ξεκλειδώνουν την πολυδιάστατη προσωπικότητά του.

 

Ο Μίμης Ανδρουλάκης με τον διευθυντή του “Πατρινοράματος”, δημοσιογράφο Παναγιώτη Ρηγόπουλο

 

 

-Συμφωνείτε, ότι ο Μίκης Θεοδωράκης, είναι εκφραστής της ιδιαίτερης ιδιοσυγκρασίας του Έλληνα; Αποτυπώνει, το πάθος, το θυμικό, ακόμα και των νεαρότερων ηλικιών;

«Ο καθένας μας, είτε συμφωνεί, είτε διαφωνεί με τον Μίκη, τον εμπεριέχει. Ο καθένας μας  εμπεριέχει μια δόση Μίκη στη ζωή του! Έχει εγγραφεί πια στο DNA μας!

Μετά την εκδημία του (…χτυπάει ξύλο) και όταν τον δούμε από μία απόσταση, θα διακρίνουμε καλύτερα τα χαρακτηριστικά του και την αξία του. Ενώ τώρα, είναι ανθρώπινο, μπορεί να μας στενοχωρεί, να μας εκνευρίζει, να συμφωνούμε ή να διαφωνούμε με τις απόψεις του.

Είναι σαν έναν καθεδρικό ναό ο Μίκης: Πρέπει να απομακρυνθείς από αυτόν για να δεις όλες τις γωνίες και τις πλευρές του. Η απόσταση του χρόνου, θα μας κάνει να εκτιμήσουμε ακόμα περισσότερο το πολυδιάστατο έργο του Θεοδωράκη. Το πλέον πολυδιάστατο τέρας, πολιτισμικό, πολιτικό, ερωτικό, όλης της Ευρώπης!»

 

-«Σαλός του Θεού» είναι σύμφωνα με το ομώνυμο βιβλίο σας ο Μίκης Θεοδωράκης. Γιατί «τρελός» λοιπόν;

«Γιατί αυτόν τον τίτλο του δίνει η Μαργαρίτα Κους, η ερωμένη του
Ντμίτρι Σοστακόβιτς,
του μεγάλου Ρώσου μουσουργού, που είπε όταν πιάστηκε ο Μίκης, στις 21 Αυγούστου 1967 και αφού είχε ιδρύσει το πατριωτικό μέτωπο, τις πρώτες ημέρες της δικτατορίας: «Δεν είναι ο Μαγιακόφσκι, δεν είναι ο Μπρεχτ, δεν είναι ο Πούσκιν, είναι ο Μίκης!  Ο Θεοδωράκης, είναι ο τρελός του χωριού!»

Τι σημαίνει αυτό στην Ανατολική Ορθόδοξη Εκκλησία; Είναι ένας όρος της Εκκλησίας μας. Είναι αυτός που αντλεί το δικαίωμα από τα αδικημένα πλάσματα του Κυρίου, για να προκαλέσει όλες τις εξουσίες. Γήινες, καμιά φορά και υπεργήινες!»

 

 

«Μου ζήτησε να ακούσει ζωντανός, τον επικήδειό του!»

 

-Πόσο αντικειμενικά μπορείτε να γράψετε για τον φίλο σας Μίκη;

«Απολύτως αντικειμενικά, αφού αποδομώ θεμελιώδη σχήματά του, αλλά με αγάπη. Όλα! Όπως στη μουσική, που ο Μίκης έχει σχηματίσει τη θεωρία της συμπαντικής αρμονίας. Ότι αντλεί δηλαδή την έμπνευσή του, από εκεί. Ακόμα και την καταγωγή του. Δεν έχω αφήσει τίποτα όρθιο. Ο Μίκης είχε μια λανθασμένη εικόνα για την καταγωγή του. Όλα τα γκρεμίζω. Αλλά καθώς τον γκρεμίζω, όλο ανεβαίνει! Είναι μια πτώση …προς τα πάνω! Αυτό είναι, από το οποίο θέλω να ξεφύγει η Αριστερά. Που όταν διαφωνούμε με κάποιον, τον «θάβουμε». Τον απαξιώνουμε ηθικά. Στην περίπτωση Θεοδωράκη, συμβαίνει το αντίθετο!

Βέβαια, δεν είναι εύκολο να είσαι φίλος, ή σύντροφος του Μίκη… Εμένα μου έχει αλλάξει τα πετρέλαια (…γελάει!) Αλλά τα δώρα που σου δίνει, είναι τόσο μεγαλύτερα, που το «κόστος» είναι απειροελάχιστο. Ακόμα και σε οικονομικό επίπεδο. Δηλαδή, με βάση μια ακριβή οικονομετρική  μελέτη που έχω κάνει, αυτά που μας έχουν δώσει τα τρία «-άκης» (Θεοδωράκης- Χατζηδάκις, Καζαντζάκης), υπερτερούν αυτών που μας έχει δώσει ο Μποδοσάκης, ο μέγας βιομήχανος! Σε εξαγωγική βιομηχανία, σε σινεμά, σε τουρισμό. Δηλαδή, ο τουρισμός της Κρήτης και της νησιωτικής Ελλάδας, εκτινάχτηκε μετά τον «Ζορμπά»».

 

-Δηλαδή κάτι σαν ένας μαγικός μετεωρισμός;

«Ναι, σαν ανάληψη! Άλλωστε την ιδέα της ανάληψης του Μίκη, την συνέλαβα στην Πάτρα πριν 40 χρόνια! Δηλαδή το πιο έντονο κεφάλαιο του βιβλίου, είναι εκεί που είμαστε πριν την Πάτρα και ξεσπάει μια έντονη καταιγίδα. Είμαστε κοντά στην Αιγιάλεια και καθόμαστε κοντά στην άκρη του δρόμου. Και μου λέει: Όταν πεθάνω, εσένα θα βάλει το κόμμα να πει τον επικήδειο. Λοιπόν θέλω τώρα να τον ακούσω! Όχι να σε βάλει το κόμμα να πεις, «υπήρξε μεγάλος, ωστόσο αν και…»

Του λέω «ξάπλωσε!»: Βγαίνω έξω, κόβω κουμαριές, σκήνους, μυρτιές, τον στολίζω και βγάζω αυτόν τον συγκλονιστικό λόγο που αρχίζει: «Πυροβολήστε τα ρολόγια!», δηλαδή «σταματήστε το χρόνο!» Μου λέει ο Μίκης όταν τον διάβασε στο βιβλίο: «δεν έχεις αλλάξει τίποτα! Που το θυμόσουν;»

40 χρόνια πέρασαν, αλλά τη θυμόμουν αυτούσια την ομιλία – επικήδειο. Ήταν τόσο έντονη στιγμή, έκλαιγα κιόλας, τραγουδούσα, μίλαγα. Ήμουν 28 χρονών παιδί, αλλά δεν άλλαξα κάτι 40 χρόνια μετά, να πω κάτι άλλο…»

 

-Και μου κάνει εντύπωση, ότι ο ίδιος ο Μίκης είναι διατεθειμένος και έτοιμος να αναθεωρηθούν οι σταθερές του, ακόμα και ο ίδιος ο μύθος του…

«Κοιτάξτε, λίγοι μπορούν να καταλάβουν τον Μίκη. Θα τον καταλάβουν αργότερα. Γι αυτό λέω πολλές φορές: Μην δίνετε μεγάλη σημασία στο τι λέει ή πως το λέει. Προσέξτε καλά όμως, τι εννοεί! Διότι, δεν λέει ποτέ ότι λέει και λέει, ό,τι δεν λέει! Είναι ειρωνικός, κατά την αρχαιοελληνική έννοια. Έχει τη διαλεκτική των άκρων. Δεν είναι άνθρωπος του μέτρου. Δηλαδή γίνεται θέση – αντίθεση. Μπορεί να τον δεις αθώο παιδί και δαίμονα! Μπορεί να τον δεις ανατρεπτικό και συντηρητικό. Εξουσιαστή – αντιεξουσιαστή και αναρχικό. Μπορείς να τον δεις λαϊκό, αλλά και συμφωνικό. Μπορείς να τον δεις εμπρηστικό και άκρως συμφιλιωτικό. Να τον δεις φανατικό και τελείως οικουμενικό και εθνικο- ενωτικό. Αυτός είναι μετεωρισμός του Μίκη!»


-Μετανιώνει ο Μίκης, για τις κατά καιρούς υπερβάσεις του;

«Πολλές φορές μου λέει: «Πως το βλέπεις αυτό, σφάλμα;». Του απαντάω «και σφάλμα να κάνεις, που κάνεις, διευρύνεις τη Δημοκρατία με το δικαίωμα να σφάλουμε δίχως δίκες προδοσίας! Δίχως αμετάκλητη καταδίκη. Δίνεις το δικαίωμα της δεύτερης ευκαιρίας σε αντιπάλους σου. Τον Καραμανλή, τον Μητσοτάκη, τον Ανδρέα. Αυτό το δικαίωμα της δεύτερης φοράς.»

Διότι αυτός έδιωξε τον Καραμανλή από την Ελλάδα, τότε με τη βία- νοθεία του ’63. Αλλά είναι ο ίδιος που είπε αργότερα, ότι ο Καραμανλής είναι μια αναγκαστική λύση για να μην φτάσουμε σε εμφύλιο. Το ίδιο συνέβη και με τον Μητσοτάκη. Από το ’46 έως το ’70 είναι οι μεγάλοι εχθροί. Όταν φεύγουν στο Παρίσι, ο Μίκης τον λυπάται που τον αντιμετωπίζουν σαν το λεπτό της πολιτικής, λόγω των «Ιουλιανών», τη λεγόμενη αποστασία και ο Μίκης επειδή πάει κόντρα στο ρεύμα, οικοδομεί μία σχέση μαζί του.

Κάποιες φορές βέβαια κάνει σφάλματα και το ξέρει και ο ίδιος. Πολλές φορές, υποχρεώνεται να πιει και ο ίδιος το πικρό ποτήρι, μέσα σε μια παρόρμηση. Είναι ένας ολόκληρος μηχανισμός.

Δηλαδή πρέπει να ξέρετε, στον Μίκη τι είναι αυτό που σφαδάζει, που πάλλεται; Είναι ένα παθιασμένο, ένα παραπονεμένο, ένα απελπισμένο, ένα παράλογο, ένα άναρχο, ένα ελευθεριακό, ένα επαναστατικό, ένα αχόρταγο και πρωτεϊκό «εγώ»! Αυτό σπαράσσει μέσα του!

Και μετουσιώνεται σε έρωτα, σε πολιτική, σε μουσική. Πολλές φορές, όταν αποτυγχάνει σε αυτή τη μετουσίωση, περνάει κρίσεις μεγάλες ψυχικές! Και προσωπικές και πολιτικές. Με εκρηκτικό τρόπο! Αλλά αυτές οι μεγάλες κρίσεις, είναι μέρος της προσωπικότητάς του.»

-Δικαιώθηκε ο Μίκης για τις επιλογές του;

«Με τον Καραμανλή δικαιώθηκε απόλυτα! Με τον Μητσοτάκη, ούτε κρύο, ούτε ζέστη. Μόνο ο Μίκης έχασε, με την έννοια ότι ήταν λίγο παράταιρη αυτή η συνεργασία μαζί του. Ήταν μια τρέλα της στιγμής».

-Θα μπορούσε δηλαδή να ήταν ένας βολεμένος αριστερός, όπως τόσοι άλλοι;

«Θα μπορούσε να ήταν γενικότερης αποδοχής, να ήταν οπορτουνιστής, όλοι να τον υμνούν, να τον ευλογούν. Να είναι εξουσιαστής. Όχι, είναι αντιεξουσιαστής! Ο ίδιος καταστρέφει αυτό που  φτιάχνει! Του αρέσει αυτή η πορεία, για να ανανεώνεται διαρκώς. Είναι αυτοκαταστροφικός,  με την θετική έννοια, διότι ένα άλλο επίπεδο διαρκώς λειτουργεί. Πράγματι, αυτό είναι μια μεγάλη καταπόνηση.

Ακόμα και οικονομικά, είναι πάμπτωχος σε σχέση με την μεγάλη πορεία του. Δυστυχώς! Τα χρήματα δεν έπαιξαν πρωτεύοντα ρόλο στη ζωή του. Αν ήθελε, θα μπορούσε να είχε, όσα ήθελε!»

 

 

 

«Αυτό είναι το παράπονο του Μίκη!»

 

-Η ελληνική καταγωγή του Μίκη, υπήρξε αναμφίβολα ευλογία για τον ίδιο. Μήπως όμως υπήρξε και κατάρα, με την έννοια ότι τα πεπερασμένα σύνορα της μικρής πατρίδας μας και η ελληνική  γλώσσα, δεν του επέτρεψαν να καταστήσει ακόμα πιο παγκόσμιο το καλλιτεχνικό του εκτόπισμα και σήμα;

 

«Υπήρξε μια εποχή, που ο Μίκης ήταν το παγκόσμιο σύμβολο αντίστασης και ελευθερίας. Εκεί περί τα τέλη της δεκαετίας του ’60 και τη δεκαετία του ’70. Φανταστείτε, ότι ο ευρώ-σοσιαλισμός Μιτεράν, ο ευρώ- κομμουνισμός, αλλά ακόμα και τα αριστερίστικα κινήματα της Λατινικής Αμερικής και ο Τσε, είχαν σύμβολο τον Μίκη! Οι πάντες! Όμως έχετε δίκιο σε αυτό. Ότι δηλαδή ήταν σε μια μικρή χώρα, ότι είχε μεγάλο πόνο, ότι έπρεπε να φέρει στην επιφάνεια μια νέα εθνική συνείδηση, όπως το κάνει με το  «Άξιον Εστί» , τον «Επιτάφιο» και τη «Ρωμιοσύνη». Η μεγάλη σύνδεσή του με την ελληνική γλώσσα και την ελληνική ποίηση, τον περιόρισε σε αυτό που θα λέγαμε η απόλυτη μουσική.

Όμως υπάρχει κάτι το πονηρό εδώ: Η Ελλάδα δεν του έδινε την ευκαιρία για τη Συμφωνική Ορχήστρα, τη χρηματοδότηση, για να κάνει μεγάλα συμφωνικά έργα. Κι όμως έγραψε πέντε Συμφωνίες. Έχει γράψει ορατόρια, όπερες!

Θέλετε να σας πω το μεγάλο του παράπονό; Είναι ότι δεν ακούγεται το Συμφωνικό του έργο στην Ελλάδα! Μου λέει, «τι θέλεις να βγω να πω, ότι είμαι Γερμανός; Ζήτω η Γερμανία, που την έχω καταδικάσει τόσα χρόνια;» Τον καλούν στο Αμβούργο, στη Λειψία, στη Δρέσδη, αλλά εδώ δεν θα δείτε ποτέ τη Λυρική Σκηνή να ανεβάζει μια όπερα του Μίκη… Είμαστε μια χώρα- μητριά, περιμένουμε να πεθάνει για να του βάλουμε κάτι»

-Έσπευσαν όμως ορισμένοι να αποκαθηλώσουν τον Μίκη, με αφορμή την περίφημη ομιλία του στο συλλαλητήριο για το Μακεδονικό ζήτημα. Πώς το σχολιάζετε;

«Ο Μίκης δεν αποκαθηλώνεται! Τον Μίκη τον αγαπούμε, δεν τον επικρίνουμε δημόσια, γιατί ανήκει πια στο χώρο του μύθου και του θρύλου. Κι αν διαφωνούμε, διαφωνούμε σιωπηλά. Η αγάπη μας είναι δεδομένη, άλλωστε ο ίδιος διαφωνεί με τον εαυτό του! Δεν έχουμε ανάγκη να διαφωνήσουμε εμείς μαζί του. Ο ίδιος είναι ανατροπέας.

Ο Νίκος Καζαντζάκης στον «Καπετάν Μιχάλη» λέει: «Εγώ είμαι η Κρήτη και ορμάει πάνω στα εχθρικά πυρά!» Αυτοκτονεί! Και λέει ο δεσπότης του Αγίου Μηνά στο Ηράκλειο: «Έχει ένα δαίμονα μέσα του ο καπετάν Μιχάλης, μα δεν είναι η Κρήτη». Το ίδιο και ο Μίκης! Μπορεί να λέει «εγώ είμαι η Μακεδονία» και να περιμένει να πάρει πάνω του όλα τα αστροπελέκια γιατί θέλει να είναι το αλεξικέραυνο, αλλά μέσα του είναι κάτι άλλο. Ο δαίμονάς του, είναι αυτό το πρωτεϊκό, το παράλογο, το  ελευθεριακό του «εγώ». Όταν λέει «εγώ είμαι η Κρήτη», «εγώ είμαι η Μακεδονία», «εγώ είμαι η Χιλή», είναι η χαμένη ουτοπία!

 

 

 

«Είναι μετωπικός και ταυτόχρονα άκρως συμφιλιωτικός!»

 

-Έχετε τσακωθεί ποτέ με τον Μίκη;

«Συνεχώς! Αλλά όχι δημόσια και με αγάπη. Δηλαδή, μπορεί να …σκυλοβριστούμε, αλλά γρήγορα τα βρίσκουμε. Ποια είναι η διαφορά του Μίκη, με άλλους στην Αριστερά: Ο αγωνιστικός δεσμός στην Αριστερά, είναι σαν υποκατάστατο του θρησκευτικού δεσμού. Γι αυτό εύκολα ο ένας θεωρεί τον άλλον προδότη, αποστάτη και ανταλλάσσουν βαριές κουβέντες… Ο Μίκης είναι ένα παιδί της Αριστεράς, με τα ελαττώματα που έχει ένας Αριστερός. Δηλαδή ο σύντροφος, ο φίλος, μπορεί να φανεί για μια στιγμή εχθρός. Αλλά στον Μίκη υπάρχει αντίστροφη διαδικασία, πολύ ισχυρή: Ο «εχθρός» ξαναγίνεται φίλος και σύντροφος.
Σε αυτή την ιλιγγιώδη περιδίνησή του, γιατί πρόκειται για ιλιγγιώδη στροβιλισμό, υπερβαίνει όλες τις πάγιες οριοθετήσεις, πολεμάει τον εαυτό του όταν δεν μπορεί να πολεμήσει άλλους και ο φαινομενικά φανατικός Μίκης, παρωδεί τον φανατισμό! Και αφήνει σε βάθος χρόνου, αφήνει μια διανοητική, ηθική και πολιτική μετριοπάθεια και ο πολεμικός Μίκης, γίνεται οικουμενικός.

Έχει ένα χαρακτηριστικό ο Μίκης: Δεν μπορεί να αναπτύξει θετικά μια σκέψη, αν δεν ανοίξει ένα μέτωπο. Είναι μετωπικός! Και ταυτόχρονα, άκρως συμφιλιωτικός, έως διαμπερής.

Αυτή είναι η διαφορά του με τον Ανδρέα Παπανδρέου. Δηλαδή προσέξτε: Ο Μίκης ήταν πολιτικά σκληρός, σε ορισμένες στιγμές και από την άλλη στιγμή μετά διαμπερής. Δηλαδή δεν οριοθετούσε έναν πολιτικό χώρο, για να προχωρήσει στην ίδρυση μιας νέας πολιτικής κατάστασης. Ενώ ο Ανδρέας ήταν στοχοπροσηλωμένος ,  ήδη από το ’60, όπως θα δείτε στα μυστικά ραντεβού με τον Μίκη, ότι βαδίζει προς ένα άλλο σχήμα, τύπου αργότερα ΠΑΣΟΚ.»

 

 

-Πόσο καταλυτική ήταν η σχέση του Μίκη με την Πάτρα;

«Στην Πάτρα ο Μίκης πρωτόμαθε τον Ροσίνι, τον Βέρντι, τον Βάγκνερ , τον Μπετόβεν! Το πρώτο μουσικό τετράδιό του στο Ωδείο της Πάτρας το έχω εγώ! Εδώ στην Πάτρα, συνέθεσε πρώτη φορά τραγούδι, εδώ πρωτοερωτεύθηκε!  Εδώ πρωτόπαιξε βιολί! Ο έρωτας του ο πρώτος είναι Πατρινός: Ένα κορίτσι, που πέρναγε κάτω από το παράθυρό του Μίκη και αυτός του έπαιζε τη μοναδική μελωδία που ήξερε!»

 

 

Η άγνωστη στιγμή που ένωσε τον Μίκη με τον Μάνο

 

 

-Υπήρξε ένας υπόγειος προσωπικός και καλλιτεχνικός διαγκωνισμός μεταξύ Θεοδωράκη- Χατζιδάκι;

«Έχω μια συγκλονιστική σκηνή στο βιβλίο μου: Είναι μια βραδιά, που έχει πεθάνει η μάνα του Μάνου και εμείς είμαστε με τον Μίκη σε μία εκδήλωση και γίνεται ένα γλέντι φοβερό. Είμαστε πιωμένοι και πηγαίνουμε στο σπίτι του Μάνου. Βρισκόμαστε στο κουζινάκι του σπιτιού του Μάνου και η μάνα του είναι ακόμα ζεστή. Οι δυο τους αγκαλιάζονται, μιλάνε, τα λένε όλα και τραγουδάνε μαζί!»

 

 

-Τι τελικά είναι Μίκης με λίγα λόγια; Κάποιοι τον έχουν κατηγορήσει για «οβιδιακές» μεταμορφώσεις…

«Ο Μίκης είναι ένα μεγάλο δένδρο, που οι εξωτερικοί του δακτύλιοι αναπτύσσονται κατά πλάτος και κατά ύψος, αλλά ο εσωτερικός πυρήνας και μουσικά και πολιτικά, μένει ο ίδιος. Έχει παραμείνει ο ίδιος και απαράλλακτος, από τότε που άρχισα να τον ζω, 40άρη. Με τις ίδιες αντιδράσεις, στα ίδια αντανακλαστικά. Για ό,τι κι αν δείτε σήμερα, έχω τους κωδικούς για να ερμηνεύετε τους γρίφους αυτών που λέτε εσείς, «οβιδιακές» μεταμορφώσεις του Μίκη Θεοδωράκη. Ο Μίκης έχει ζήσει 100 ζωές!»