Από τις γειτονιές της Πάτρας μέχρι την Κεντρική Σκηνή του Εθνικού Θεάτρου και το σύμπαν της Pina Bausch, ο Πατρινός ηθοποιός και αρχιτέκτονας χαρτογραφεί τη δική του διαδρομή εκεί όπου η κίνηση γίνεται η απόλυτη γλώσσα.
Η Πάτρα δεν είναι μια τυχαία πόλη για το θέατρο. Κουβαλά μια υπόγεια αλλά επίμονη μνήμη από σκηνές, ερασιτεχνικούς θιάσους και φωνές που μεταδίδονται σχεδόν σιωπηλά από γενιά σε γενιά. Μέσα σε αυτό το τοπίο, ανάμεσα στο λιμάνι και τις πλατείες, μεγάλωσε ο Ιωάννης Μπάστας. Ένας νέος δημιουργός που δεν οδηγήθηκε στην υποκριτική ως μια προφανή επιλογή, αλλά την ανακάλυψε όταν η ανάγκη για ανθρώπινη επαφή έγινε εσωτερική επιταγή.
Σήμερα, τον συναντάμε στο εμβληματικό Kontakthof της Pina Bausch. Ένα έργο-τομή για το σύγχρονο χοροθέατρο, όπου η αμηχανία, η επαφή και η σιωπή λένε περισσότερα από κάθε κείμενο.
Η μαγεία της «μαλακότητας»
Για έναν νέο ηθοποιό, η είσοδος στον κόσμο της Bausch είναι μια υπαρξιακή δοκιμασία. «Στην αρχή, το να βρίσκομαι μέσα σε αυτό το σύμπαν μού φαινόταν σχεδόν αδιανόητο — ότι είμαι κομμάτι του κόσμου της Pina», εξομολογείται. Η Bausch, ούσα ιδιοφυΐα, κατάφερε να μεταφράσει σκηνικά τι σημαίνει η επαφή πάνω στον άνθρωπο. Πώς το άτομο δρα και αντιδρά. Πώς υπάρχει μόνο του ή μέσα σε ένα σύνολο. Πώς επικοινωνεί ή επιλέγει να αδιαφορεί. Πώς δοκιμάζει και δοκιμάζεται. Πώς επιτυγχάνει ή αποτυγχάνει. Πώς ανασαίνει, πιέζει, εκτίθεται.
Καθοριστική σε αυτή τη διαδρομή ήταν η μαθητεία δίπλα στους stagers του Tanztheater Wuppertal — τους Jo Ann Endicott, Anne Martin, Δάφνη Κόκκινου και Scott Jennings. «Μας οδήγησαν στη “μαλακότητα” αυτού του κόσμου, στη λειτουργία του απλώς να είσαι. Φέρνεις ένα κομμάτι του εαυτού σου πάνω στη σκηνή, μέσα στο πλαίσιο της ανθρώπινης επαφής. Και αυτό είναι μαγεία. Η συνάντηση με αυτούς τους ανθρώπους ήταν από μόνη της ένα πολύτιμο δώρο».
Όταν η αρχιτεκτονική συναντά τη σκηνή
Η διαδρομή του Ιωάννη δεν ήταν γραμμική. Ξεκίνησε από το Πολυτεχνείο Κρήτης, όπου οι σπουδές στην Αρχιτεκτονική άρχισαν να μπολιάζουν τη σκηνική του σκέψη. Και ήταν εκεί, ως φοιτητής, που γεννήθηκε η επιθυμία να ασχοληθεί με το θέατρο — μέσα από μια εσωτερική ανάγκη και προσωπική αναζήτηση.
Για εκείνον, η Αρχιτεκτονική είναι μια συνθετική επιστήμη που μελετά τον χώρο σε όλα του τα επίπεδα. «Σε βάζει σε σκέψη για το πώς ο άνθρωπος θα “κατοικήσει” τον χώρο, αν θα τον οικειοποιηθεί και αν όντως θα δημιουργήσει σχέσεις με αυτόν. Το θέατρο ή ο χορός δεν απέχουν καθόλου από αυτές τις λειτουργίες».
«Η σκηνή είναι μια μικρή “πόλη”», εξηγεί. Στο Kontakthof, όπου οι γεωμετρίες των σωμάτων και οι αποστάσεις πρωταγωνιστούν, αυτή η χωρική συνείδηση γίνεται το βασικό του εργαλείο. «Κάθε κίνηση σου, κάθε αντίδρασή σου συνθέτει, δημιουργεί καταστάσεις, δραματουργεί και κατ’ επέκταση επαναπροσδιορίζει τον χώρο συνεχώς».
Το σώμα ως πρωταρχική γλώσσα
Στην παράσταση αυτή, η κίνηση μιλάει περισσότερο από τον λόγο. Με σπουδές στη μουσική (σαξόφωνο και πιάνο) και τον χορό, ο Ιωάννης βιώνει τη μετάβαση από το κλασικό θέατρο του λόγου σε μια πιο σωματική και ενστικτώδη ερμηνεία όχι ως τομή, αλλά ως επιστροφή.
«Τα σώματά μας έχουν ανάγκη να μιλήσουν από μόνα τους. Αντιδρούν, εκτίθενται, θυμούνται. Οι πρωταρχικές δομές του ανθρώπου αποτυπώνονται στο σώμα και το σώμα συχνά οδηγείται από το ένστικτο, πριν προλάβει να παρέμβει ο λόγος».
Πρόσφατα τον ρώτησαν τι είναι αυτό που τον εκφράζει πιστότερα: ο λόγος ή η κίνηση. «Και, παρά τη φύση της υποκριτικής που παραδοσιακά στηρίζεται στον λόγο, απάντησα χωρίς πολλή σκέψη: το σώμα. Ίσως γιατί η κίνηση υπάρχει παντού και πάντα. Όλα γύρω μας βρίσκονται σε διαρκή κίνηση — από τη στιγμή της σύλληψης μέχρι την ύστατη στιγμή».
«Πριν μιλήσουμε, υπάρχουμε. Και το σώμα το γνωρίζει αυτό πολύ καλά».
Από το Στρούμπειο στη σκληρή πραγματικότητα
Παρά την πλούσια θεατρική παράδοση της Πάτρας, ο ίδιος επισημαίνει τα ελλείμματα στην καλλιτεχνική παιδεία της επαρχίας. «Τα ερεθίσματα που έλαβα ως παιδί και έφηβος στην Πάτρα ήταν περιορισμένα. Αν εξαιρέσει κανείς κάποιες φωτεινές αναλαμπές — την πρωτοβουλία και τη θέληση ορισμένων δασκάλων στο Στρούμπειο Δημοτικό, όπου ήμουν μαθητής — δεν υπήρχε ουσιαστική καλλιτεχνική, και πόσο μάλλον θεατρική, πρόνοια στα σχολεία που φοίτησα».
Θεωρεί ότι η καλλιτεχνική φροντίδα απουσιάζει σοβαρά από τη γενική δευτεροβάθμια εκπαίδευση, ιδιαίτερα στην επαρχία. «Και αυτό έχει αντίκτυπο όχι μόνο στο αν κάποιος θα ακολουθήσει μια καλλιτεχνική πορεία, αλλά κυρίως στο είδος της παιδείας και της ευαισθησίας που καλλιεργούμε ως κοινωνία».
Ωστόσο, η επαρχία μπορεί να γεννήσει καλλιτέχνες με ισχυρή ταυτότητα — «όχι απαραίτητα επειδή προσφέρει εφόδια, αλλά επειδή συχνά δημιουργεί την ανάγκη να τα αναζητήσεις μόνος σου».
Όταν ερωτάται τι θα συμβούλευε έναν έφηβο στην Πάτρα που ονειρεύεται το θέατρο, ο λόγος του στερείται ωραιοποιήσεων: «Για να είμαι απόλυτα ειλικρινής, και επειδή οι καιροί δεν παύουν ποτέ να είναι κυνικοί, σκληροί και απευθυνόμενοι μόνο στην ωμή πραγματικότητα, θα έλεγα να ακούσει την καρδιά του και αθεράπευτα ρομαντικά να κάνει αυτό που θέλει. Όχι αγνοώντας την πραγματικότητα, αλλά επιλέγοντας να μη την αφήσει να τον ακυρώσει. Μακάρι το όνειρο, η φαντασία, η μαγεία και η αγάπη να είναι μόνιμα οδηγοί μας».
Μια πολιτική πράξη τέχνης
Σε μια εποχή που βιάζεται να καταναλώσει λόγια, ο Ιωάννης Μπάστας επιλέγει την παρουσία. Αντιμετωπίζει το σώμα ως την πρωταρχική γλώσσα αλήθειας. Η στάση του, γεμάτη από έναν «ανυπότακτο» ρομαντισμό, θυμίζει ότι το να στέκεσαι και να υπάρχεις συνειδητά πάνω στη σκηνή είναι, τελικά, μια βαθιά πολιτική πράξη.
Από την Αντιγόνη του Ulrich Rasche στο Αρχαίο Θέατρο Επιδαύρου μέχρι το Οξυγόνο του Γιώργου Κουτλή στη Στέγη του Ιδρύματος Ωνάση, από τον Ερωτόκριτο της Αργυρώς Χιώτη στο Κ.Θ.Β.Ε. μέχρι την κινηματογραφική ταινία Βγαίνουν μέσα απ’ τη Μάργκο του Αλέξανδρου Βούλγαρη, η πορεία του αριστούχου αποφοίτου της Δραματικής Σχολής του Εθνικού Θεάτρου είναι μια συνεχής αναζήτηση της αλήθειας μέσα από τη σωματική παρουσία.
Και τώρα, πάνω στην Κεντρική Σκηνή του Εθνικού, μέσα στο Kontakthof της Pina Bausch, ο Πατρινός ηθοποιός και τελειόφοιτος αρχιτέκτονας θυμίζει σε όλους μας κάτι απλό αλλά θεμελιώδες: πριν από κάθε λόγο, πριν από κάθε σκέψη, υπάρχει το σώμα. Και το σώμα θυμάται.
WHO IS WHO
Ο Ιωάννης Μπάστας γεννήθηκε και μεγάλωσε στην Πάτρα. Είναι αριστούχος απόφοιτος της Δραματικής Σχολής του Εθνικού Θεάτρου (2022) και τελειόφοιτος της σχολής Αρχιτεκτόνων Μηχανικών του Πολυτεχνείου Κρήτης.
Αυτή την περίοδο παίζει στην παράσταση KONTAKTHOF, ένα έργο της Pina Bausch, στην Κεντρική Σκηνή του Εθνικού Θεάτρου.
Ως ηθοποιός έχει παίξει στις παραστάσεις: Αντιγόνη σε σκηνοθεσία Ulrich Rasche (Αρχαίο Θέατρο Επιδαύρου), Οξυγόνο σε σκηνοθεσία Γιώργου Κουτλή (Στέγη Ιδρύματος Ωνάση), Ερωτόκριτος σε σκηνοθεσία Αργυρώς Χιώτη (Κ.Θ.Β.Ε.), Νησί των Θησαυρών σε σκηνοθεσία Θωμά Μοσχόπουλου (θέατρο Πόρτα), Καύσωνας σε σκηνοθεσία Γιάννη Παναγόπουλου (Στέγη Ιδρύματος Ωνάση), ΠΑΜΕ ΣΤΟΙΧΗΜΑ; Μια παράσταση για την Ελλάδα του τζόγου σε σκηνοθεσία Γιώργου Παύλου (θέατρο ΠΛΥΦΑ).
Στον κινηματογράφο έχει συμμετάσχει στην ταινία του Αλέξανδρου Βούλγαρη Βγαίνουν μέσα απ’ τη Μάργκο (aka: The Boy).
Ασχολείται επίσης με τον χορό, το σαξόφωνο και το πιάνο.