Μεγαλωμένος στον Λίβανο της δεκαετίας του ’80 και του ’90, ανάμεσα σε μνήμες εμφυλίου και μετεμφυλιακών στερήσεων, κουβαλά μέσα του εικόνες μιας πατρίδας πληγωμένης αλλά ζωντανής. Σήμερα, από την Ελλάδα, υπηρετεί τον λόγο ως φιλόλογος, θεολόγος, μεταφραστής και δάσκαλος της αραβικής γλώσσας μετατρέποντας τη μνήμη σε δημιουργία και τη γλώσσα σε γέφυρα πολιτισμών. Μιάλει σε μία συνέντευξη από καρδιάς στην δημοσιογράφο Ευτυχία Λαμπροπούλου και στο περιοδικό “πατρινόραμα-hellenic”.
Η διαδρομή του δεν υπήρξε προσχεδιασμένη. Ξεκίνησε με την πρόθεση της επιστροφής, όμως οι συγκυρίες τον κράτησαν εδώ. Από τις αίθουσες διδασκαλίας έως τις ποιητικές μεταφράσεις και τις πολιτιστικές συμπράξεις, υπηρετεί με συνέπεια έναν διπλό πολιτισμικό ορίζοντα, φωτίζοντας τις διαχρονικές σχέσεις ελληνικού και αραβικού κόσμου.
Σε μια εποχή όπου οι λέξεις συχνά χάνουν το βάρος τους, εκείνος επιμένει στην ουσία τους στην ετυμολογία, στη μουσικότητα, στη δύναμη της ερμηνείας. Γιατί, όπως λέει και το Ευαγγέλιο, «ἐν ἀρχῇ ἦν ὁ Λόγος». Και ίσως τελικά, μέσα από τον Λόγο, να μπορεί κανείς να ξαναχτίσει ακόμη και μια πατρίδα.
Πώς ήταν να μεγαλώνετε στον Λίβανο της δεκαετίας του ’80 και του ’90; Ποια εικόνα της πατρίδας σας σας ακολουθεί μέχρι σήμερα;
Ο Λίβανος τη δεκαετία του ’80 βρισκόταν ακόμη σε εμφύλιο πόλεμο, ο οποίος έληξε το 1990. Η μετεμφυλιακή εποχή, ιδιαίτερα στα πρώτα της χρόνια, συνοδευόταν από πολλές δυσκολίες στην καθημερινή ζωή, όπως η έλλειψη ηλεκτρικού ρεύματος και νερού. Σε γενικές γραμμές, θυμάμαι κυρίως εκείνη την μετεμφυλιακή περίοδο, με πολλές εικόνες να με ακολουθούν μέχρι σήμερα. Από επιλογή, όμως, δίνω έμφαση στις όμορφες.
Τι ήταν αυτό το καθοριστικό στοιχείο που σας έκανε να αφήσετε τον Λίβανο και να χτίσετε τη ζωή σας εδώ;
Όταν ολοκλήρωσα τις σπουδές μου στη Φιλολογία (Αραβική) και αργότερα στη Θεολογία στον Λίβανο, ήρθα στην Πάτρα με σκοπό να συνεχίσω τις σπουδές μου και να επιστρέψω το συντομότερο. Ωστόσο, λίγο πριν αποφοιτήσω από το Τμήμα Ελληνικής Φιλολογίας του Πανεπιστημίου Πατρών, μου προσφέρθηκε θέση στο Μορφωτικό Κέντρο της Πρεσβείας της Αιγύπτου, ως καθηγητή αραβικής γλώσσας. Σύντομα ακολούθησε και μια αντίστοιχη πρόταση από το Διδασκαλείο Ξένων Γλωσσών του ΕΚΠΑ.
Αυτές οι δύο ευκαιρίες με οδήγησαν να στραφώ στη διδασκαλία της αραβικής ως ξένης γλώσσας, αντί να επιστρέψω στον Λίβανο για να διδάξω σε κάποιο σχολείο. Από την άλλη, τα ελληνικά δυστυχώς δεν είχαν —και εξακολουθούν να μην έχουν— την αναγνώριση που τους αξίζει, ώστε να αποτελέσουν για μένα κίνητρο να επιστρέψω και να συμβάλω στη διδασκαλία τους σε πανεπιστήμια ή κέντρα ξένων γλωσσών.
Έτσι, η απόφαση να παραμείνω στην Ελλάδα δεν ήταν προσχεδιασμένη, αλλά διαμορφώθηκε μέσα από τις ίδιες τις συγκυρίες.
Ζείτε και σκέφτεστε σε πολλές γλώσσες. Πώς επηρεάζει αυτό τον τρόπο που βλέπετε τον κόσμο;
Πολλές φορές αυτό περνά απαρατήρητο μέσα στο καθημερινό τρέξιμο. Άλλοτε πάλι, το παιχνίδι που δημιουργούν οι ετυμολογίες οδηγεί σε συγκρίσεις μεταξύ λέξεων διαφορετικής γλωσσικής προέλευσης. Η διαδικασία αυτή φωτίζει το σκεπτικό που κρύβεται πίσω από μια λέξη, δηλαδή τον τρόπο με τον οποίο ένας πολιτισμός περιγράφει λεκτικά μια συγκεκριμένη εμπειρία.
Αν πάρουμε για παράδειγμα τη λέξη φίλος, στα αραβικά ετυμολογείται από τη λέξη ειλικρίνεια. Ο φίλος, στον αραβικό πολιτισμό, είναι εκείνος που μας μιλάει με ειλικρίνεια, που μας λέει την αλήθεια. Βέβαια, η ετυμολόγηση χρειάζεται προσοχή, γιατί κάποιες φορές προβάλλουμε στις λέξεις δικές μας, ανυπόστατες ή ωραιοποιημένες, ερμηνείες.
Πώς ξεκίνησε η αγάπη σας για τη γλώσσα και τη φιλολογία; Ήταν έμπνευση από κάποιον δάσκαλο, οικογενειακή επιρροή ή κάτι εντελώς προσωπικό;
Θα έλεγα ότι και οι τρεις λόγοι συνετέλεσαν στο να αγαπήσω τη γλώσσα και να προχωρήσω στη μελέτη της αραβικής, και αργότερα της ελληνικής, σε φιλολογικό επίπεδο. Ο πατέρας μου ήταν φιλόλογος· υπήρξε ο δάσκαλος και ο εμπνευστής μου, τόσο μέσα από τα μαθήματα που φρόντισε να μου κάνει στο σπίτι ήδη από το δημοτικό, όσο και μέσα από το παράδειγμά του ως αφοσιωμένου καθηγητή.
Πόσο δύσκολο είναι για έναν Έλληνα να μάθει Αραβικά; Υπάρχουν παρεξηγήσεις γύρω από τη γλώσσα;
Η εκμάθηση των αραβικών απαιτεί μια διαφορετική προσέγγιση για να είναι αποτελεσματική. Πρόκειται για μια γλώσσα που δεν συναντάμε στην καθημερινότητά μας: δεν ακούμε αραβικά τραγούδια, δεν παρακολουθούμε αραβικό κινηματογράφο, ενώ και η γραφή της είναι τελείως διαφορετική. Έτσι, όποιος θέλει να τη μάθει χρειάζεται να την εντάξει με κάποιον τρόπο στη ζωή του· από εκεί και πέρα, η πρόοδος έρχεται σταδιακά.
Οι περισσότεροι που ενδιαφέρονται για τα αραβικά έχουν συχνά ελλιπείς ή ανακριβείς πληροφορίες. Για παράδειγμα, λίγοι γνωρίζουν ότι η γραπτή μορφή της γλώσσας είναι κοινή σε όλες τις αραβικές χώρες, αλλά η προφορική διαφέρει λίγο πολύ από τη κοινή γραπτή, και εκφράζεται με τοπικές διαλέκτους. Αυτό σημαίνει ότι ο μαθητής καλείται ουσιαστικά να εξοικειωθεί με δύο μορφές της γλώσσας: την επίσημη και την καθομιλουμένη.
ι σας εντυπωσιάζει περισσότερο από τους Έλληνες φοιτητές σας όταν διδάσκετε Αραβικά;
Για τους Έλληνες μαθητές, οι κανόνες της αραβικής παρουσιάζουν μια οικειότητα. Πρόκειται για μια γλώσσα της οποίας τα μέρη του λόγου είναι κλιτά. Επίσης, το απαρέμφατο και οι μετοχές εξακολουθούν να χρησιμοποιούνται στην αραβική. Τέτοια φαινόμενα και άλλα, που είναι γνωστά στους περισσότερους Έλληνες μαθητές, ακόμη και σε όσους δεν τα θυμούνται καλά από το σχολείο, καθιστούν την εκμάθηση των αραβικών πιο κατανοητή.
Ποια ήταν η μεγαλύτερη πρόκληση στη μεταφορά του ελληνικού ποιητικού λόγου στα Αραβικά;
Νομίζω ότι στη λογοτεχνία η πρόκληση αφορά κυρίως το φορμαλιστικό κομμάτι. Οι ιδέες, οι εικόνες κτλ. με τον έναν ή τον άλλον τρόπο θα αποδοθούν. Όμως η τεχνική διάσταση του κειμένου, σε μεγάλο βαθμό, χάνεται. Η μουσικότητα ενός ποιήματος για παράδειγμα δεν μπορεί να μεταφερθεί αυτούσια από τη μία γλώσσα στην άλλη· ο μεταφραστής καλείται να δημιουργήσει μια νέα μουσικότητα. Αυτή η πρόκληση αφορά τη μετάφραση όλων των γλωσσών. Ο τρόπος σύνθεσης λέξεων είναι ένα άλλο ζήτημα. Στα ελληνικά υπάρχουν πολλές σύνθετες λέξεις, στα αραβικά κατά κύριο λόγο αυτές θα αποδοθούν με δύο ή παραπάνω λέξεις, με επίπτωση στην οικονομία των λέξεων στον στίχο.
Νιώθετε ότι με τη δουλειά σας χτίζετε «γέφυρες» ανάμεσα στον αραβικό και τον ελληνικό κόσμο;
Νομίζω ότι οι γέφυρες υπήρχαν ανέκαθεν, αν αναλογιστεί κανείς τις πολυδιάστατες σχέσεις του ελληνικού πολιτισμού με τον αραβικό πολιτισμό από αρχαιοτάτων χρόνων. Εκείνο που κάνω εγώ είναι, ίσως, να διαφωτίσω την ύπαρξη αυτών των γεφυρών και να προσθέσω μερικά μικρά λιθαράκια. Μελετώντας την πρώτη μετάφραση της Ιλιάδας στα αραβικά που εκδόθηκε το 1904 και το ιστορικό των μεταφραστικών σχέσεων διαπίστωσα το εύρος τους και την ανάγκη συνέχισής τους. Προσπαθώ λοιπόν, στο μέτρο που μπορώ, να συνεχίσω αυτές τις μεταφράσεις και δη τις ποιητικές. Να επισημάνω εδώ έχω μεταφράσει για την πολιτιστική σελίδα της καθημερινής παναραβικής κυκλοφορίας εφημερίδας al-Araby al-Jadeed ποιήματα πολλών πατρινών ποιητών. Επιπλέον, συνεργάζομαι με την Βουλή των Ελλήνων και τον τηλεοπτικό σταθμό της ως μεταφραστής και διερμηνέας. Επιτρέψτε μου να κάνω ιδιαίτερη μνεία στη συμμετοχή μου με το καλλιτεχνικό σύνολο Πολύτροπον, του πατρινού μουσικού καθηγητή και φίλου Παναγιώτη Ανδριόπουλου, σε πρωτότυπες εκδηλώσεις που προωθούν τις σχέσεις μεταξύ των δύο πολιτισμών. Πρόσφατα ίδρυσα μια εταιρεία με το όνομοα Μασάρ, για την προώθηση της αραβικής γλώσσας και του αραβικού πολιτισμού μέσω σεμιναρίων και εκδόσεων. Μάλιστα το πρώτο βιβλίο κυκλοφόρησε τον περασμένο Ιούνιο και πρόκειται για μια δίγλωσση (αραβικά-ελληνικά) ανθολογία ποιημάτων του μεγάλου Παλαιστίνιου ποιητή Μαχμούντ Νταρουίς σε μετάφραση της Τζένης Καραβίτη.
Ποιες είναι οι μεγαλύτερες διαφορές που βλέπετε μεταξύ της ακαδημαϊκής κουλτούρας του Λιβάνου και της Ελλάδας;
Ο Λίβανος δεν έχει ακόμη αναρρώσει από τον εμφύλιο. Η διαφθορά που καλλιεργήθηκε εκείνη την περίοδο δεν άφησε αλώβητο ούτε το πανεπιστήμιο. Οι καθηγητές μονιμοποιούνται όχι μόνο με βάση τα ακαδημαϊκά τους προσόντα, αλλά και ανάλογα με τη θρησκευτική τους ταυτότητα. Η σύγκλητος απαρτίζεται κατά το ήμισυ από χριστιανούς και κατά το ήμισυ από μουσουλμάνους. Το γεγονός αυτό, από μόνο του, αρκεί για να καταλάβει κανείς ότι απαιτούνται ακόμη πολλά βήματα, ώστε ο Λίβανος να αποκτήσει ένα πραγματικά σοβαρό πανεπιστημιακό σύστημα.
Πώς συνδυάζεται η μελέτη της θεολογίας με την αγάπη για τις γλώσσες και τη λογοτεχνία;
Θα μπορούσα να πω ότι το ίδιο το Ευαγγέλιο δίνει την απάντηση. Ενδεικτικά, κατά τη στιχομυθία του Χριστού με έναν νομοδιδάσκαλο, λέει: «ἐν τῷ νόμῳ τί γέγραπται; πῶς ἀναγινώσκεις;» (Λουκ. 10,26). Με άλλα λόγια, ο Χριστός ζητά από τον νομοδιδάσκαλο να εξηγήσει πώς ερμηνεύει το κείμενο του νόμου. Επιπλέον, το κατά Ιωάννην Ευαγγέλιο ξεκινά με τον στίχο: «Ἐν ἀρχῇ ἦν ὁ Λόγος».
Η φιλολογία παρέχει τα κατάλληλα εργαλεία για την ανάλυση κειμένων, συμπεριλαμβανομένων των θρησκευτικών. Σαφώς, δεν θα ήθελα να παρερμηνευτεί αυτό που λέω: η ερμηνεία δεν είναι ζήτημα μόνο τεχνικής, αλλά και βιοτής, ειδικά όταν πρόκειται για θρησκευτικά κείμενα. Η φιλολογία συμβάλλει ακριβώς προς αυτή την κατεύθυνση.
Πώς βλέπετε τη σημερινή εικόνα της χώρας σας και τι σας λείπει περισσότερο από εκεί;
Η χώρα μου βρίσκεται σε εμπόλεμη κατάσταση, καθώς η εκεχειρία που έχει υπογραφεί παραβιάζεται συνεχώς από την άλλη πλευρά. Εύχομαι να αντέξει και να μην καταρρεύσει από μέσα. Από εκεί μου λείπουν τα ανίψια μου, η νέα γενιά που καλείται να ζήσει όχι μόνο όσα έχουν βιώσει οι γονείς τους, αλλά και εκείνα που βίωσαν ακόμη και οι παππούδες τους.
Αν μπορούσατε να αλλάξετε κάτι στον τρόπο που οι δύο πολιτισμοί γνωρίζονται μεταξύ τους, ποιο θα ήταν;
Θα ήθελα να δοθεί μεγαλύτερη έμφαση στην ουσία του πολιτισμού. Καλές είναι οι εμπορικές, οι τουριστικές και άλλες σχέσεις, αλλά η πραγματική καρδιά του πολιτισμού βρίσκεται αλλού: στον λόγο και στις διάφορες εκφάνσεις του. Γίνονται μεγάλες και σοβαρές μεταφραστικές προσπάθειες, πρωτοβουλία του ελληνικού Υπουργείου Πολιτισμού, όμως τα αραβικά κράτη δεν έχουν ανταποκριθεί όπως θα έπρεπε, παρά το γεγονός ότι διαθέτουν όλα τα απαραίτητα μέσα για να το κάνουν.