Tου Γιώργου Καρβουνιάρη
Το µεσηµέρι της περασµένης Παρασκευής, στο Αυτόφωρο Μονοµελές Πληµµελειοδικείο Πατρών, εκδόθηκε µια απόφαση που στην εποχή του παλιού Ποινικού Κώδικα θα είχε περάσει σχεδόν απαρατήρητη. Ένας κατηγορούµενος καταδικάστηκε σε έξι µήνες φυλάκιση επειδή φέρεται να είπε στον θείο του «θα σε σκοτώσω». Το δικαστήριο έκανε χρήση της διακριτικής ευχέρειας που του δίνουν οι νέες διατάξεις και διέταξε την πραγµατική έκτιση ενός µηνός — χωρίς η άσκηση έφεσης να ανακόψει την εκτέλεση. Ο πολίτης οδηγήθηκε στη φυλακή αυθηµερόν, διότι η υπόθεση αφορά σε ενδοοικογενιακή βία.
Αυτή η υπόθεση δεν είναι απλώς µια δικαστική απόφαση. Είναι ένα σύµπτωµα. Αποτυπώνει τη νέα φιλοσοφία που διαπερνά πλέον την απονοµή της δικαιοσύνης στην Ελλάδα — µια φιλοσοφία αυστηρότητας που στην πράξη µεταφράζεται σε πραγµατικά κελιά, πραγµατικές µέρες και πραγµατικές συνέπειες για ανθρώπους που, σε άλλες εποχές, θα αντιµετώπιζαν ανασταλτικές ποινές και µια απλή αναγραφή στο ποινικό τους µητρώο. Το ερώτηµα που τίθεται δεν είναι αν η απειλή είναι αδίκηµα. Είναι. Το ερώτηµα είναι αν η απάντηση της πολιτείας είναι ανάλογη — και τι συµβαίνει αν ο άνθρωπος αθωωθεί στο Εφετείο. Ο µήνας στη φυλακή δεν επιστρέφεται.
Η δεύτερη υπόθεση είναι ακόµα πιο ανησυχητική. Μια τυφλή εκ γενετής γυναίκα Ροµά, µε ψυχολογικά προβλήµατα, καταδικάστηκε σε δύο χρόνια φυλάκισης µε αναστολή για κλοπή πορτοφολιού – µε την υποχρέωση να εκτίσει πραγµατικά τον έναν µήνα. Οδηγήθηκε στις φυλακές της Θήβας χωρίς συνήγορο υπεράσπισης. Η οικογένειά της υποστηρίζει ότι η αναπηρία της καθιστά αδύνατη τη διάπραξη τέτοιου αδικήµατος. Η απόφαση εκτελέστηκε κανονικά.
Εδώ το ζήτηµα δεν είναι µόνο η αναλογικότητα της ποινής. Είναι η απουσία νοµικής εκπροσώπησης σε έναν άνθρωπο που ανήκει σε ευάλωτη οµάδα και αντιµετωπίζει σοβαρή κατηγορία. Η πρόσβαση στη Δικαιοσύνη δεν είναι προνόµιο – είναι δικαίωµα. Όταν αυτό το δικαίωµα υπολειτουργεί, η καταδίκη δεν είναι πλέον αποτέλεσµα δίκαιης διαδικασίας. Είναι αποτέλεσµα αδυναµίας.
Μια σειρά από «παραδειγµατικές» αποφάσεις
Οι δύο υποθέσεις δεν είναι µεµονωµένες. Έρχονται να προστεθούν σε ένα µοτίβο που επαναλαµβάνεται. Η καθαρίστρια στον Βόλο που καταδικάστηκε σε δέκα χρόνια κάθειρξη επειδή έγραψε «νηπιαγωγείο» αντί «δηµοτικό» σε έναν τίτλο σπουδών για να εργαστεί – υπόθεση που χρειάστηκε παρέµβαση του Αρείου Πάγου για να λυθεί. Οι πρόσφυγες που αναγκάστηκαν να κρατήσουν το τιµόνι λέµβων και καταδικάστηκαν ως «παραδειγµατικοί» διακινητές σε ποινές άνω των εκατό ετών. Οι µικροκλοπές τροφίµων από ανθρώπους σε ακραία ένδεια, που αντιµετωπίστηκαν µε πλήρη αυστηρότητα την ώρα που µεγάλες υποθέσεις διαφθοράς παραγράφονται ή καθυστερούν επ’ αόριστον.
Το µοτίβο έχει µια εσωτερική λογική που δύσκολα αµφισβητείται δηµόσια, γιατί κανείς δεν θέλει να φανεί υπέρ της ατιµωρησίας. Η αυστηρότητα πουλάει ως πολιτικό µήνυµα.
Αναλογική δικαιοσύνη
Δηµιουργεί την αίσθηση ότι κάτι γίνεται, ότι η τάξη αποκαθίσταται, ότι κανείς δεν ξεφεύγει. Στην πράξη, όµως, αυτό που συχνά συµβαίνει είναι ότι οι πιο αδύναµοι – αυτοί που δεν έχουν δικηγόρο, που δεν γνωρίζουν τη γλώσσα, που δεν µπορούν να πληρώσουν εγγύηση – φέρουν δυσανάλογα το βάρος της νέας αυστηρότητας.
Η δικαιοσύνη δεν οφείλει να είναι επιεικής. Οφείλει να είναι αναλογική. Όταν για µια λεκτική αντιπαράθεση η απάντηση είναι η χειροπέδη και το κελί, και όταν παράλληλα σύνθετες υποθέσεις οικονοµικής εγκληµατικότητας χάνονται στα χρονοντούλαπα των αναβολών, κάτι στην ισορροπία έχει χαθεί. Η ασφάλεια των πολιτών δεν εξυπηρετείται πάντα από τον εγκλεισµό. Εξυπηρετείται από µια Δικαιοσύνη που µετράει σωστά – και που δεν κρίνει διαφορετικά ανάλογα µε το πού κάθεσαι στο δικαστήριο.
Σηµαντικά και εύλογα ερωτήµατα
Με τις νέες διατάξεις, το δικαστήριο µπορεί να διατάξει πραγµατική έκτιση ενός έως έξι µηνών, ακόµα κι αν η συνολική ποινή τεθεί σε αναστολή. Η άσκηση έφεσης δεν αναστέλλει πλέον αυτόµατα την εκτέλεση. Νοµικοί κύκλοι εγείρουν ερωτήµατα για την αναλογικότητα των αποφάσεων και τις δευτερογενείς συνέπειες — κοινωνικές και επαγγελµατικές — που επιφέρει ακόµα και ένας µήνας εγκλεισµού.
Δημοσιεύτηκε στην εφημερίδα “Νεολόγος”