Κείνο που με τρώει, κείνο που με σώζει… Όπως τραγουδούσε κάποτε ο Νιόνιος, έτσι και ο Καραγκιόζης ονειρεύεται. Στη σημερινή Ελλάδα, ανάμεσα σε φώτα και σκιές, πού στρέφει το βλέμμα του; Ποια είναι τα όνειρο του, οι μικρές του ελπίδες και οι μεγάλες του αναζητήσεις; Τα αποκαλύπτει ένας καραγκιοζοπαίχτης, που κρατά ζωντανό τον μπερντέ και τις ιστορίες που μιλούν στη φαντασία μας.
Πότε το φως του μπερντέ σας κάλεσε να ζωντανέψετε τον κόσμο του Καραγκιόζη;
Απ.: Ο άνθρωπος αναμετριέται με τη σκιά του από την πρώτη στιγμή, που θα δει το φως. Αρχικώς, φυσικά τη φοβάται, αλλά η αρχικώς τρομακτική αυτή συνάντηση σύντομα μετατρέπεται σε κάτι πιο οικείο, ακόμα πιο σύντομα μετατρέπεται σε παιχνίδι και αμέσως μετά σε τέχνη. Στην περίπτωση του Καραγκιόζη, βεβαίως, η πρώτη μου επαφή ήταν αναγκαστικά μέσω των τηλεοπτικών εκπομπών του Ευγένιου Σπαθάρη, αλλά πολύ σύντομα κατάφερα να “τρυπώσω” πίσω και από τον μπερντέ του καραγκιοζοπαίχτη Θανάση Σπυρόπουλου, το 1984, στην Κοζάνη. Ήμουν οκτώ χρονών τότε και η απόφαση είχε πλέον οριστικά ληφθεί.
Μιλήστε μας για την καταγωγή του και το τι σημαίνει το όνομα του;
Απ.: “Καραγκιόζης”, κατά την επικρατέστερη αντίληψη, σημαίνει, “Μαυρομάτης”, δηλαδή ο “έχων μέλαν όμμα», που δεν βλέπει με τα φυσικά μαύρα του μάτια, αλλά με το νου. Εξάλλου, ακόμα και η τούρκικη λέξη Karagöz προέρχεται από τις τούρκικες λέξεις Kara=μαύρος + Göz= μάτι. Μπορεί όμως ο πεινασμένος Καραγκιόζης να έχει τα μάτια του μαυρισμένα από την πείνα, αλλά ακόμα και αυτή η υλική πείνα είναι που ερμηνεύεται συμβολικά και αλληγορικά σε πνευματική και ιδεολογική “πείνα” ανησυχία.
Τι σας μαγεύει περισσότερο στην τέχνη του Θεάτρου Σκιών;
Απ.: Τα τρία θεμελιώδη γνωρίσματα της τέχνης του Θεάτρου Σκιών είναι: α) Η σκιά, β) Η δισδιάστατη απεικόνιση των σκηνικών και της φιγούρας και γ) Ο ζωοποιός λόγος, που εμψυχώνει την άψυχη σκιά. Μιλώντας για το Θέατρο Σκιών, ως τέχνη των σκιών, πάνω από όλα είναι η (κινούμενη) σκιά. Μιλώντας όμως για τον Θέατρο Σκιών, ως τη θεατρική τέχνη του Καραγκιόζη, πάνω από όλα είναι ο (ζωοποιός) λόγος, ο οποίος μπορεί, ως ακρόαμα, να λειτουργήσει άνετα και χωρίς εικόνα, παρά μόνο με τον ήχο, όπως αποδεικνύεται από τις ηχητικές παραστάσεις του Καραγκιόζη (από τα παλιά δισκάκια). Αν θα έπρεπε, λοιπόν, να διαλέξω κάτι από όλα αυτά, θα διάλεγα το λόγο, που για μένα είναι ό,τι πιο μαγευτικό, μιλώντας για τον Καραγκιόζη.
Οι παραστάσεις σας γεννιούνται από στιγμιαία έμπνευση ή από μακρά προετοιμασία;
Απ.: Στο νεοελληνικό Θέατρο Σκιών, δεν υπάρχουν κείμενα και όλες οι φωνές γίνονται από ένα και μόνο πρόσωπο. Το πρόσωπο αυτό δεν διαβάζει κείμενα, αλλά γνωρίζει απέξω τις υποθέσεις των έργων και τηρώντας το σκελετό κάθε έργου, επινοεί τους διαλόγους την ίδια τη στιγμή, ανάλογα και με το χώρο, το χρόνο, αλλά και το κοινό της παράστασης. Με αυτήν την έννοια, ο (θεατρικός) λόγος είναι αυτός που και πάλι υπερτερεί, καθώς τα λόγια μπορεί συνέχεια να αλλάζουν, σε κάθε διαφορετική παράσταση, αλλά το έργο παραμένει το ίδιο. Μιλάμε δηλαδή για καθαρό θέατρο, του οποίου κάθε παράσταση γεννιέται και αμέσως πεθαίνει. Συνεπώς, είναι προφανές ότι χρειάζεται μεγάλη προετοιμασία και μελέτη, για να είναι κανείς έτοιμος να αποδώσει, με την προετοιμασία αυτή να αφορά φυσικά και το τεχνικό κομμάτι. Όμως, η στιγμιαία έμπνευση είναι πανταχού παρούσα, διότι εγγυάται τον αυτοσχεδιασμό, ο οποίος είναι απαραίτητος για την προσαρμογή του έργου στον εκάστοτε χώρο, χρόνο και κόσμο της κάθε παράστασης.
Νιώθετε πως γίνεστε οι ήρωες που δανείζετε με τη φωνή σας;
Απ.: Η λέξη “φωνή”, εν προκειμένω, είναι πάρα πολύ σημαντική, γιατί δεν αναφέρεται απλώς και μόνο στη μίμηση, όπως νομίζουν κάποιοι, αλλά και στην υποκριτική διάσταση, μέσω της οποίας θα διαπλαστεί το ήθος του ήρωα. Συνεπώς, δεν είναι σωστό να λέμε πως μιμούμαστε απλώς τους ήρωές μας, γιατί έτσι θα ήμασταν απλώς “κασετόφωνα” αναπαραγωγής του ήχου. Εστιάζοντας όμως στην υποκριτική διάσταση, μπαίνουμε στο πετσί του κάθε ήρωα, νιώθουμε όπως αυτός, έχουμε πάθος και επί της ουσίας νιώθουμε, όπως αυτοί: Πονάμε, χαιρόμαστε, γελάμε, κλαίμε, αγωνιούμε, πάσχουμε μαζί τους και αυτό είναι η ουσία της θεατρικής τέχνης.
Ποιος χαρακτήρας σάς συγκινεί πιο πολύ-η πονηριά και εξυπνάδα του Καραγκιόζη, η εξουσία του Πασά ή κάποιος άλλος;
Απ.: Ο κορυφαίος χαρακτήρας στο νεοελληνικό Θέατρο Σκιών είναι σαφώς ο Καραγκιόζης, ο οποίος αποτελεί προέκταση του εκάστοτε καραγκιοζοπαίχτη. Άλλοι καραγκιοζοπαίχτες τον παρουσιάζουν έξυπνο, άλλοι πονηρό ή και κουτοπόνηρο, άλλοι αλτρουιστή και άλλοι αναρχικοί. Η προσωπική μου γνώμη είναι πάντως ότι ο Καραγκιόζης είναι ένας διαχρονικός αλογόκριτος επαναστάτης, εναντίον της εξουσίας του Πασά, κάτι το οποίο θεμελιώνεται από το ρεπερτόριό του, καθώς στις κωμωδίες είναι ο πρώτος στους κοινούς αγώνες, ενώ στα ηρωικά έργα είναι πρώτος στη γραμμή του πυρός, μαζί με τον Κατσαντώνη, τον Αθανάσιο Διάκο, τον Οδυσσέα Ανδρούτσο και τον Γέρο του Μοριά. Ως προέκταση βεβαίως των παραπάνω ηρώων, κορυφαίος θεωρείται ο ρόλος του φουστανελοφόρου ορεσίβιου Μπαρμπαγιώργου.
Πώς επιβιώνει η τέχνη σας σε έναν κόσμο όπου η εικόνα υπερισχύει της φαντασίας;
Απ.: Η τέχνη του Καραγκιόζη επιβιώνει χάρη στην αμεσότητά της. Είναι το πιο άμεσο από όλα τα ζωντανά θεάματα. Είναι μια αυτόφωτη τέχνη, η οποία απλώς στον έντονο ανταγωνισμό της εποχής, έχει μεν συρρικνωμένο κοινό, αλλά αυτό δεν μπορεί με τίποτα να της στερήσει τον απόλυτα άμεσο και αυτόφωτο χαρακτήρα της. Βεβαίως, ο Καραγκιόζης είναι και εικόνα, αλλά η εικόνα αυτή λειτουργεί επικουρικά σε σχέση με τη σκιά και τον αφηγηματικό λόγο. Αυτό βεβαίως στο νεοελληνικό Θέατρο Σκιών, που βασίζεται στον προαναφερθέντα λόγο, καθώς σε άλλα υποσύνολα του Παγκοσμίου Θεάτρου Σκιών, όπως π.χ. στην Άπω Ανατολή, δεν μιλάμε πλέον για λαϊκό θέατρο, αλλά για π.χ. θρησκευτικό και μυστηριακό θέατρο. Όπως και να έχει, πάντως, η φαντασία, ως κοινός παρανομαστής της σκιάς του λόγου, δεν πρόκειται ποτέ να χάσει τη δυναμική της, όσο και αν ζούμε στην παντοκρατορία των εικόνων και ιδίως σήμερα των ψηφιακών εικόνων.
Μπορεί ο κόσμος του Καραγκιόζη να καθρεφτίσει τα σημερινά κοινωνικά και πολιτικά ζητήματα;
Απ.: Ο Καραγκιόζης, ως διαχρονικός αλογόκριτος επαναστάτης, είναι από τη φύση του πλασμένος, στο να σατιρίζει και να καυτηριάζει τα σύγχρονά του κοινωνικά και πολιτικά ζητήματα και ιδίως να ασκεί δριμύτατη κριτική στην όποια εξουσία. Αν δεν το κάνει αυτό, δεν είναι Καραγκιόζης, διότι ο καθρέφτης αυτός είναι καθρέφτης κριτικής και αυτοκριτικής, που δεν πρέπει να εξαιρεί κανέναν, ξεκινώντας από τον ίδιο του τον εαυτό και καταλήγοντας στην εξουσία. Με άλλα λόγια, ο Καραγκιόζης χωρίς ουσιώδη κοινωνική και πολιτική σάτιρα, είναι απλός ένας μίμος για χοντροκομμένο γέλιο.
Το γέλιο του κοινού είναι η μεγαλύτερη σας ανταμοιβή; Πώς το ζείτε;
Απ.: Το γέλιο του κοινού και ιδίως το γέλιο που βγαίνει αβίαστα, είναι σαφώς η ανταμοιβή του κάθε καραγκιοζοπαίχτη. Δίνει στον ίδιο μια ανατροφοδότηση και τον γεμίζει με θάρρος και διάθεση να συνεχίσει το ίδιο αποτελεσματικά. Προσωπικά μιλώντας, τρέφομαι από το γέλιο του θεατή, προσπαθώντας όμως ταυτόχρονα να αγγίξω και άλλες ευαίσθητες χορδές του, καθώς η κάθε παράσταση διέπεται από αλληλεπίδραση, με αποτέλεσμα ο καλλιτέχνης να εναλλάσσεται με τον κοινό στους ρόλους του πομπού και του δέκτη, κάτι που σημαίνει ότι ο θεατής πρέπει να ζει το έργο, να αγωνιά, να συμπάσχει, να συγκινείται, αλλά και φυσικά να γελά και πάντοτε με ποιοτικό χιούμορ.
Τι θα θέλατε να μάθουν οι νέες γενιές μέσα από τις ιστορίες και τα παθήματα του;
Απ.: Οι νέες γενιές, κατά την προσωπική μου γνώμη, θα πρέπει να καταλάβουν, ως πρότυπο, την πραγματική διάσταση του Καραγκιόζη, που είναι ο προαναφερθείς Αλογόκριτος Επαναστάτης. Ένας ήρωας, που αγαπάει την πατρίδα του, δίπλα πάντοτε στους μεγάλους ήρωες του Ελληνισμού, εν καιρώ πολέμου, αλλά και ένας ήρωας που δίνει μάχες για την κοινωνική δικαιοσύνη, εν καιρώ ειρήνης. Και στις δύο περιπτώσεις, η εξουσία του Πασά, που προαναφέρατε, έχει το ρόλο της: Στα ηρωικά έργα, είναι ο αιμοσταγής, ο αιμοδιψής και ο αιμοβόρος κατακτητής. Στις κωμωδίες, είναι η εξουσία, που όταν αυθαιρετεί και γίνεται άδικη, θα βρει μπροστά της τον Καραγκιόζη.
Αν ο Καραγκιόζης σχολίαζε σήμερα την επικαιρότητα, τι πιστεύετε ότι θα έλεγε για την κοινωνία μας;
Απ.: Θα έλεγε: “Πεινάω”. Μήπως όμως και πότε δεν πεινούσε ο Καραγκιόζης; Ακόμα και στα χρόνια της πλαστής ευημερίας, δεν έβαλε παπούτσια και δεν έφυγε από την παράγκα, διότι η σωματική πείνα του συμβολίζει και την πνευματική ανησυχία του. Και επειδή η επικαιρότητα είναι πάντοτε γεμάτη από προκλητικούς πειρασμούς, που αλλάζουν κάθε μέρα ως προς το σχήμα τους, αλλά όχι ως προς την ουσία τους, ο Καραγκιόζης θα φρόντιζε να έχει πάντοτε μαζί του ένα ετοιμοπόλεμο “ΟΧΙ” και ποτέ δεν θα φοβόταν την πτώση, όντας έτοιμος αμέσως να σηκωθεί, να αναγεννηθεί και να πει: “Έπεφτα με το πόδι, αλλά ευτυχώς, που πρόλαβα και έβαλα το κεφάλι μπροστά”.
Σας ευχαριστώ θερμά!
Απ.: Παρακαλώ.
Από Βίκυ Μπαϊρακτάρη
Για το σάιτ Πατρινόραμα
ΣΥΝΤΟΜΟ ΒΙΟΓΡΑΦΙΚΟ ΘΩΜΑ ΑΘ. ΑΓΡΑΦΙΩΤΗ
Ο Θωμάς Αθ. Αγραφιώτης γεννήθηκε στην Κοζάνη το 1976 και διδάσκει ως Καθηγητής-Θεολόγος στο 3ο Γυμνάσιο και στο 5ο ΓΕΛ Πατρών. Έχει διδάξει ως Λέκτορας (με το νόμο 407/1980) το μάθημα «Η Τέχνη του Νεοελληνικού Θεάτρου Σκιών ως Μέσο Αγωγής των Παιδιών» στο Τμήμα Νηπιαγωγών της Παιδαγωγικής Σχολής του Πανεπιστημίου Δυτικής Μακεδονίας (με έδρα την πόλη της Φλώρινας), κατά τα ακαδημαϊκά έτη 2009-10 και 2010-11, ενώ έχει εργαστεί και ως Δάσκαλος, για δύο ολόκληρες δεκαετίες (2004-2024) στην Πρωτοβάθμια Εκπαίδευση. Με την ιδιότητα του Καραγκιοζοπαίχτη, το 2008, ολοκλήρωσε τη διδακτορική του διατριβή, στο Αριστοτέλειο Πανεπιστήμιο Θεσσαλονίκης, με θέμα την παιδαγωγική διάσταση της τέχνης του νεοελληνικού Θεάτρου Σκιών και την αξιοποίησή της στο χώρο της Πρωτοβάθμιας Εκπαίδευσης. Έχει βραβευθεί σε λογοτεχνικούς διαγωνισμούς για τις νουβέλες «Οι Περιπλανήσεις ενός Καλλιτέχνη» και «Τα Όνειρα ενός Επαναστάτη», ενώ στα τέλη Σεπτεμβρίου του 2008, κέρδισε το Πρώτο Βραβείο Πρωτότυπου-Νέου Σεναρίου στους 4ους Αγώνες Ελληνικού Θεάτρου Σκιών της Πάτρας, παρουσιάζοντας το έντεχνο επικό-θρησκευτικό δράμα «Ο Καραγκιόζης και ο Θησαυρός του Θεού».