Στη Βίλα Κόλλα, στις εγκαταστάσεις του Πανεπιστημίου Πατρών, εκεί όπου η ακαδημαϊκή γνώση συναντά τη ζωντανή παράδοση, ο Νίκος Πλακίδας αφηγείται μια διαδρομή ζωής αφιερωμένη στην ελληνική φορεσιά και την ιστορική μνήμη. Με τη στήριξη του Τμήματος Διοίκησης Τουρισμού και τη συμβολή της ΕΔΙΠ Μαρίας Αργυροπούλου, η έκθεση αναδεικνύει όχι μόνο την αισθητική των ενδυμασιών αλλά και την άυλη πολιτιστική κληρονομιά που αυτές φέρουν. Από τη μισή φορεσιά της προγιαγιάς του έως μία συλλογή 1.200 κομματιών, από τα περίτεχνα κεντήματα έως τις ρέπλικες οπλισμού της Επανάστασης, η πορεία του είναι ένα ταξίδι νόστου και ευθύνης. Η ένταξή του από το 2023 στον κατάλογο της Άυλης Πολιτιστικής Κληρονομιάς αποτελεί τιμή αλλά και δέσμευση, να διατηρήσει ανόθευτη την τέχνη και να τη μεταδώσει στις επόμενες γενιές. Με αφορμή τη συμμετοχή του στην ταινία Καποδίστριας και τις σημαντικές συνεργασίες του, μιλά για τον ελληνοράφτη που υπηρετεί την παράδοση ως βίωμα και όχι ως φολκλόρ. Η συνέντευξη παραχωρήθηκε στη δημοσιογράφο Ευτυχία Λαμπροπούλου για το περιοδικό πατρινόραμα hellenic.
Από τον Αύγουστο του 2023 έχετε ενταχθεί από το Υπουργείο Πολιτισμού στον κατάλογο της άυλης πολιτιστικής κληρονομιάς. Πώς βιώνετε αυτή τη θεσμική αναγνώριση και τι ευθύνη δημιουργεί για το μέλλον της τέχνης σας;
Ευθύνη και τιμή που εντάχθηκε η τέχνη μου στην Άυλη Πολιτιστική Κληρονομιά της UNESCO, νιώθω ότι πρέπει να συνεχίσω έτσι ανόθευτα και να παραδώσω σε επόμενη γενιά, -αν φυσικά βρεθεί ενδιαφερόμενος-!
Έχετε χαρακτηριστεί «ελληνοράφτης». Τι σημαίνει για εσάς αυτός ο τίτλος σε μια εποχή όπου η παραδοσιακή φορεσιά συχνά αντιμετωπίζεται ως φολκλορικό ή τουριστικό στοιχείο;
Ελληνοράφτης = ο ράφτης που ράβει ελληνικές ενδυμασίες, φορεσιές. Το όνομα και μόνο δηλώνει παράδοση και όχι φολκλόρ!
Διατηρείτε περίπου 1.200 φορεσιές στο αρχείο σας. Πώς επιλέχθηκαν τα κομμάτια που τελικά «μπήκαν» στην ταινία και τι κατασκευάστηκε εξαρχής αποκλειστικά για αυτήν την παραγωγή;
Η επιλογή έγινε με τις οδηγίες και τη συνεργασία του ενδυματολόγου κ. Μιχάλη Σδούκου και την έρευνα που κάναμε στις φορεσιές της εποχής. Ράψαμε μόνο ό,τι δεν είχα στη συλλογή μου, π.χ. αστυνομικούς, κάποιους χωρικούς και πολεμιστές για κομπάρσους, όπως και τον οπλισμό: καριοφίλια, γιαταγάνια, μαχαίρια, πιστόλες, όλα ρεπλίκες-ομοιώματα με εκείνα της Επανάστασης, μέχρι και κοσμήματα για τους Μαυρομιχάληδες.
Το Θέατρο Δόρα Στράτου άνοιξε για εσάς το βεστιάριό του στα πρώτα σας βήματα. Πόσο καθοριστική ήταν αυτή η πρόσβαση στη διαμόρφωση της τεχνικής και της τεκμηρίωσής σας;
Το έργο και ο θησαυρός που μας άφησε η αείμνηστη Δόρα Στράτου είναι ανεκτίμητο! Ο κόσμος που βρήκα εκεί με αγκάλιασε και με βοηθά μέχρι και τώρα με συμβουλές και με το να κάνω αντίγραφα των αυθεντικών ρούχων που κατέχουν στη μεγαλύτερη συλλογή της Ελλάδας!
Εδώ θα ήθελα να αναφέρω τον πρώτο μάστορα που με έμαθε να κάνω κοσμήματα όταν ακόμα ήμουν 17-18 ετών, ο Γεώργιος Κώνστας. Σε αυτόν οφείλω την αγάπη και την αφοσίωσή μου στην ελληνική τέχνη.
Αναφέρετε ότι πλέον εργάζεστε μόνος, καθώς δεν υπάρχει ενδιαφέρον από νεότερους. Πιστεύετε ότι λείπει η παιδεία, η οικονομική προοπτική ή το εθνικό αφήγημα που θα εμπνεύσει μια νέα γενιά τεχνιτών;
Θα έπρεπε από το δημοτικό σχολείο να γίνεται επιλογή των μαθητών ανάλογα με το ενδιαφέρον που έχει ο καθένας· εκεί να τους οδηγούν, στην τέχνη, στα γράμματα, στη μουσική, παράδειγμα τα μουσικά σχολεία! Εκεί όπου θα αποδώσει με ευχαρίστηση ο μαθητής.
Εγώ, αγράμματος, με το ζόρι τελείωσα το Δημοτικό. Η τέχνη με πήρε αγκαλιά και η παράδοση με σκέπασε 40 χρόνια μέχρι τώρα!
Εκτός από φορεσιές και κοσμήματα, κατασκευάζετε και ρέπλικες οπλισμού της Επανάστασης του 1821. Πώς διαχειρίζεστε το λεπτό όριο ανάμεσα στην ιστορική αναπαράσταση και τη συμβολική φόρτιση που φέρουν αυτά τα αντικείμενα;
Η αγάπη που μου μεταλαμπάδευσε η γιαγιά μου Ζαφείρω [γεννημένη το 1891] για την ιστορία και τη θρησκεία μας με οδήγησε να έχω διαβάσει αρκετά για το 1821, τους αθάνατους εκείνους, για τη ζωή τους, τα χούγια τους = συνήθειες. Την καθημερινή ζωή τους, το τι φορούσαν, τι κουβαλούσαν μαζί τους κλπ. Οπότε, από τα κομμάτια που κατέχω, άρχισα δειλά-δειλά να κάνω ρέπλικες: μαχαίρια στην αρχή, γιαταγάνια, πιστόλες, μέχρι και τα καριοφίλια τους.
Συλλέγετε παλιές φορεσιές. Θα θέλατε να μας μιλήσετε γι’ αυτό;
Τα πρώτα μου κομμάτια ήταν η μισή φορεσιά της προγιαγιάς μου. Ύστερα άρχισα να ψάχνω στο χωριό, σε οικογένειες και στην περιοχή, και βρήκα ελάχιστα κομμάτια από φορεσιιές. Όταν αποκτούσα και νέο κομμάτι, πετούσα από χαρά και τόσο μου κινούσε το ενδιαφέρον να μάθω, να ψάξω πού το φορούσαν, ποιος και γιατί, πώς ήταν φτιαγμένο, στολισμένο με ξόμπλια, κεντίδια κλπ. και πού θα βρω άλλο. Έτσι, με τα χρόνια κατάφερα να έχω δεκάδες κομμάτια, ρούχα και κοσμήματα από όλη την Ελλάδα, πολλά τα οποία χρειάζονται άμεση συντήρηση από τους ειδικούς.
Οραματίζεστε τη δημιουργία ενός εκθεσιακού χώρου που θα στεγάσει όλον αυτόν τον πλούτο. Θα θέλατε αυτός ο χώρος να λειτουργήσει ως μουσείο, ως εκπαιδευτικό κέντρο ή ως ζωντανό εργαστήριο που θα μυεί το κοινό στην τέχνη του τερζή;
Σίγουρα το όνειρό μου είναι να μπορούσα να κάνω ένα σχολείο ελληνικής τέχνης μαζί με το εργαστήρι, ώστε να μπορώ να δείχνω και τον τρόπο κατασκευής της φορεσιάς, του κοσμήματος και του οπλισμού, και, αν γίνεται, να υπάρχει και εκθεσιακός ή μουσειακός χώρος. Απλά χρειάζεται κατάλληλος χώρος και τα ανάλογα χρήματα!
Κύριε Πλακίδα, ποια ήταν η μεγαλύτερη πρόκληση που αντιμετωπίσατε ενδυματολογικά στην ταινία «Καποδίστριας», όσον αφορά την ιστορική πιστότητα και την κινηματογραφική λειτουργικότητα των στολών;
Ο κύριος Σμαραγδής ξέρει να επιλέγει τους σωστούς ανθρώπους για την ανάλογη θέση, οπότε με τις οδηγίες του ενδυματολόγου και τη γνώση μου, και με σεβασμό στην εργασία, δεν είχαμε δυσκολίες στις ελληνικές φορεσιές. Στους πρωταγωνιστές είχα φωτογραφία τον ηθοποιό και εικόνα ποιον ήρωα θα κάνει, οπότε όλα πήγαν καλά.
Πόση ιστορική έρευνα προηγήθηκε πριν την κατασκευή των κοστουμιών για την ταινία και ποιες πηγές συμβουλευτήκατε για να διασφαλίσετε την ακρίβεια της εποχής του Ιωάννη Καποδίστρια;
Έρευνα σε βιβλία και στο Εθνολογικό Μουσείο και απομνημονεύματα που αναφέρονται στην εποχή μάς βοήθησαν αρκετά, ώστε να μην γίνουν λάθη, αν και καμιά φορά πολλά μπορεί να συμβούν, τα οποία μας γίνονται μάθημα για περισσότερη προσοχή.
Σε ποιο βαθμό παρεμβαίνει ο δημιουργός όταν η σκηνοθετική ματιά απαιτεί προσαρμογές; Υπήρξαν στιγμές όπου χρειάστηκε να ισορροπήσετε ανάμεσα στην αυστηρή ιστορικότητα και την αισθητική της κινηματογραφικής εικόνας;
Όταν ο δημιουργός είναι και επιβλέπων, προσπαθεί να μην γίνεται παρέμβαση, αν φυσικά πρόκειται για ιστορική παραγωγή. Σε προηγούμενα γυρίσματα με τον κ. Σμαραγδή κάναμε μικρό φιλμ για τον Κολοκοτρώνη· ε, θα πω, τον αναστήσαμε!!! Γι’ αυτό στον «Καποδίστρια» δεν είπα για χρήματα, το πρώτο που ζήτησα ήταν να είμαι παρών, επιβλέπων, στα γυρίσματα.
Πείτε μας για τη συνεργασία σας με το Τμήμα Διοίκησης Τουρισμού Πανεπιστημίου Πατρών και την πολιτισμική κοινωνιολόγο ΕΔΙΠ Μαρία Αργυροπούλου, όπου στη συνδιοργάνωση συμμετέχουν εκτός από το Τμήμα Διοίκησης Τουρισμού του Πανεπιστημίου Πατρών, το Εργαστήριο Σκηνικής Πράξης και Λόγου Τμήμα Θεατρικών Σπουδών Πανεπιστημίου Πατρών, ο Πολιτιστικός Σύλλογος Μύλων (Μπεγουλακίου).
Όταν συνεργάζονται καλοί άνθρωποι και φορείς για το καλό της τέχνης, της ιστορίας και της παράδοσης, και το Πανεπιστήμιο Πατρών με τους καταξιωμένους ανθρώπους που έχει στο δυναμικό του, όπως και ο Πολιτιστικός Σύλλογος Μύλων, έχουν αποδείξει τι έργο κάνουν. Με τέτοια συνεργασία το αποτέλεσμα είναι αυτό που βλέπετε στη Βίλα Κόλλα!!!
Τέλος, μιλήστε μας λίγο για τις προσπάθειες στη διατήρηση και διαφύλαξη του έργου σας, έχετε σκεφθεί το μετά από εσάς τι θα γίνει;
Αυτό είναι το δυσκολότερο κομμάτι στην όλη πορεία μου. Το τι θα απογίνουν. Προτάσεις πολλές και σοβαρές από κάποιους δήμους στη χώρα μας καθώς και στην ομογένεια υπάρχουν. Απλά ό,τι γίνει πρέπει να γίνει με σεβασμό και προπαντός μεγάλη ευθύνη! Ώστε όπως όλα αυτά ήρθαν στα χέρια μου, έτσι να περάσουν σε επόμενες γενιές! Απλά γιατί αυτά είναι η οικογένειά μου!