Η ιστορία των προσφύγων των χιλιάδων Ελλήνων του Πόντου και ελαχίστων Ασσύριων που βρέθηκαν εκτοπισμένες στη Μακρόνησο το 1922-1923, παράμενε μια ιστορική καμπή σιωπηρή και δύσκολη να αποτυπωθεί.
Ο συγγραφέας Θεόφιλος Καστανίδης, απόγονος προσφύγων και συγγραφέας του βιβλίου με τίτλο: «Το Μικρονήσι των Προσφύγων λύνει τη σιωπή του 1922-1923», μιλάει στο “Πατρινόραμα-Hellenic” για τη μνήμη, την ιστορική καταγραφή και την προσπάθεια να ζωντανέψει η ιστορία μέσα από ένα μνημείο και τις οικογενειακές αφηγήσεις. Η δημοσιογράφος Ευτυχία Λαμπροπούλου συνομιλεί μαζί του ενόψει της παρουσίασης της αποτυπωμένης έρευνας, που θα πραγματοποιηθεί στην Πάτρα στη Διακίδειο Σχολή στις 27 Μαΐου.
Κύριε Καστανίδη, ποιος ήταν ο εμπνευστής της ιδέας για το μνημείο της Μακρονήσου και τι σας ώθησε προσωπικά να την υποστηρίξετε;
Η ουσιαστική ιδέα, οφείλεται στο ιστορικό κενό καθώς επίσης από το πέρασμα του παππού μου, Θεόφιλου Καστανίδη, από τη Μακρόνησο εκείνη την περίοδο και εμμέσως των άλλων προγόνων μου, που πέρασαν και εκείνοι από αντίστοιχα λοιμοκαθαρτήρια.
Η ιδέα υποστηρίχθηκε ηθικά από φορείς των προσφύγων (Ασσύριοι και ΠΟΕ), αλλά κυρίως από επιστημονική έρευνα, την ανακάλυψη του ακριβούς γεωγραφικού σημείου, την ιστορική καταγραφή και την τεκμηρίωση, την οικονομική υποστήριξη του ιστορικού συλλόγου Ποντίων «Αργοναύται-Κομνηνοί», όπως επίσης από την αρχιτεκτονική μελέτη και συμπαράσταση που είχαμε από το γραφείο του Χρήστου Γαλανίδη προέδρου της ΕΠΜ για την ανέγερση του μνημείου στη Μακρόνησο.
Μετά από την ιστορική έρευνα και την καταγραφή της σε ιστορικό πόνημα (που με απασχόλησε 15 χρόνια περίπου), η αρμόδια Συμβούλιο Νεότερων Μνημείων του ΥΠ. ΠΟΛ. , έλαβε την απόφαση και ενέκρινε την οριστική εγκατάσταση και τη μορφή του μνημείου που του προτείναμε.
Οφείλουμε να επιβεβαιώσουμε ότι, εκτός από την ηθική υποστήριξη των προσφυγικών φορέων, η ολοκλήρωση του μνημείου πραγματοποιήθηκε με δωρεά των μαρμάρων και της επιμέλειας τους, από τον επιχειρηματία Δημήτρη Μελισανίδη.
Ποιες πηγές χρησιμοποιήσατε για να αναδείξετε την ιστορία των προσφύγων;
Η έρευνα βασίστηκε σε μαρτυρίες προσφύγων που αντλήθηκαν από το Κέντρο Μικρασιατικών Σπουδών, φωτογραφία από το National Geographic, και από την επίσημη χρήση κατόπιν αδείας του βιβλίου του Drexel University με τιτλο “Certain Samaritan’s” που έγραψε η Esther Lovejoy, υπεύθυνη του λοιμοκαθαρτηρίου της Μακρονήσου.
Συμπληρωματικά, συνέβαλαν μαρτυρίες της οικογένειας μου, συγγενών απογόνων και ενός ντόπιου απόγονου, που ο πατέρας του είχε συνεργαστεί στις εγκαταστάσεις με τις Αμερικανίδες ιατρούς της AWH στη Μακρόνησο.
Πώς ήταν η συνεργασία σας με το Υπουργείο Πολιτισμού;
Η συνεργασία μας, υπήρξε άψογη και δημιουργική με όλα τα εμπλεκόμενα τμήματα. Η αρμόδια διεύθυνση και η υπουργός συνεργάστηκαν στενά με τον σύλλογο και τη δική μας αντιπροσωπεία, η οποία υπέβαλε το πλήρες υπόμνημα που είχε προσχεδιάσει με ιστορική τεκμηρίωση.
Οι άλλοι φορείς που συμμετείχαν στο εγχείρημα, όπως οι Ασσύριοι και η ΠΟΕ, συνέβαλαν στο μέτρο του δυνατού και εκείνοι, ώστε να λάβει ευρύτερη απήχηση στην κοινή γνώμη.
Αντιμετωπίσατε εμπόδια ή αντιδράσεις;
Όχι. Διαθέταμε όλα τα πρωτόκολλα και τις ειδικές άδειες από το αρμόδιο υπουργείο και τον Δήμο της Τζιάς (Κέας), στον οποίο ανήκει διοικητικά το νησί. Ενημερώσαμε όλο το πολιτικό φάσμα, προς αποφυγήν παρεξηγήσεων, καθώς οι πρόσφυγες που οδηγήθηκαν στο νησί είχαν ήδη προηγηθεί χρονικά από την περίοδο των πολιτικών κρατουμένων (1945-59).
Και Πώς ήταν η ατμόσφαιρα κατά τα αποκαλυπτήρια;
Καιρού επιτρέποντος, καταφέραμε να διοργανώσουνε εκδηλώσεις ανάλογες με το ιστορικό γεγονός που είχε πραγματοποιηθεί εκεί , έναν αιώνα πριν. Καλέσαμε όλους τους πολιτικούς φορείς και απευθυνθήκαμε σε όλους τους Έλληνες. Γιατί εκτιμάμε ότι, το μνημείο δεν αφορά μόνο τους αποδημήσαντες πρόσφυγες, αλλά ολόκληρο τον ελληνισμό και τον πολιτισμένο κόσμο. Θέλουμε να ευαισθητοποιήσουμε τους ανθρώπους για την ιστορική μνήμη της Μακρονήσου, ανεξαρτήτως πολιτικών πεποιθήσεων και ιδεολογιών.
Έχει υποστεί βανδαλισμούς το μνημείο;
Όχι, ευτυχώς. Ευχόμαστε μόνο να παραμένει φωτεινός δείκτης σε όλους.
Τόπος “μνήμης” για τους πρόσφυγες προγόνους μας και “τιμής” των εθελοντριών Αμερικανίδων ιατρών, καθώς και του Ερυθρού Σταυρού, οι οποίοι όρθωσαν το ανάστημα της αλληλεγγύης και της φιλανθρωπίας.
Περιμένουμε να γίνει γνωστότερο με πληροφορίες ιστορικού ενδιαφέροντος σε κεντρικά σημεία του Λαυρίου, καθώς και στη Μακρόνησο.
Ποια είναι η σημασία της Μακρονήσου σήμερα;
Είναι ένα γεωγραφικό σημείο αναφοράς , που συγκεντρώνει πολλά στοιχεία ιστορικού ενδιαφέροντος και θα μπορούσε να γίνει ένας ελκυστικός προορισμός περιπάτου και ξενάγησης της ιστορικής μνήμης των ανθρώπων.
Τι σημαίνει για εσάς η διατήρηση της μνήμης;
Είναι πεποίθηση μας:
Ό,τι μνημονεύουμε δεν πεθαίνει.
Παρά τα 100 και πλέον χρόνια από εκατοντάδες ή χιλιάδες θανάτους, οι απόγονοι έφεραν ξανά στην επιφάνεια το Λοιμοκαθαρτήριο της Μακρονήσου, για να μην παραμείνει η ιστορία στη λήθη, αλλά να επανέλθει στη μνήμη με στοιχεία και αποδείξεις, για να απαλύνουν το τραύμα.
Τι μήνυμα περικλείει η ιστορία της Μακρονήσου για τις επόμενες γενιές;
Πρέπει να τονιστεί οτι, οι άνθρωποι που διώχθηκαν από τη μισαλλοδοξία του Τούρκικου Εθνικισμού ήταν αυτάρκεις και υγιείς όταν βγήκαν από τα σπίτια τους. Κατέληξαν να πεθαίνουν μακριά από τα χωριά και τις πόλεις τους, μετά από βάναυση και απάνθρωπη συμπεριφορά.
Χαρακτηρίστηκε ως “η Γενοκτονία των Ελλήνων της Ανατολής” από τους Οθωμανούς Τούρκους, που είχε ως εμπνευστή τον Κεμάλ Ατατούρκ.
Στο αφιλόξενο ξερονήσι της Μακρονήσου μπήκε η ταφόπλακα των καθημαγμένων εκείνων Ελλήνων.
Η συνέντευξη του Θεόφιλου Καστανίδη αναδεικνύει το μνημείο της Μακρονήσου όχι μόνο ως έναν χώρο μνήμης, αλλά και ως ένα ζωντανό μάθημα ιστορίας και ανθρωπιάς. Μέσα από το βιβλίο του, οι σιωπές των προσφύγων βρίσκουν τη φωνή τους, ενώ οι επόμενες γενιές καλούνται να θυμηθούν, να κατανοήσουν και να μεταδώσουν την ιστορική μνήμη. Το Μακρονήσι, άλλοτε τόπος πόνου και εξορίας, γίνεται σήμερα φωτεινός δείκτης με τη δύναμη της μνήμης και της ιστορίας.