Υπάρχουν φωνές που δεν σιωπούν ποτέ· απλώς αλλάζουν μορφή. Το αρχαίο θέατρο είναι μία από αυτές. Μια φωνή που αναδύεται από τις πέτρες των αμφιθεάτρων, από τις εγχάρακτες λέξεις και προτάσεις σε λαξευμένες επιγραφές ,όπου ακόμα και η σκόνη του μύθου, συνεχίζει να θέτει ερωτήματα στους καιρούς μας και να δίνει αιώνιες απαντήσεις. Σε έναν κόσμο που κυνηγά την ταχύτητα και την ευκολία, το δράμα της αρχαιότητας επιστρέφει όχι ως ανάμνηση, αλλά ως παρόν γεμάτο πυκνότητα νοημάτων αλλά και σιωπηλή ορμή σαν ποταμός.
Η συνέντευξη που ακολουθεί στην δημοσιογράφο Ευτυχία Λαμπροπούλου και το “π”, δεν είναι μια απλή συνομιλία· είναι μια ζωντανή περιπλάνηση στην ουσιαστική γεωγραφία του αρχαίου θεάτρου — εκεί όπου οι πηγές μιλούν, οι θεσμοί γυμνώνουν την ψυχή τους και ο σύγχρονος θεατής συναντά, σχεδόν απρόσμενα, τον εαυτό του στους στίχους του Ευριπίδη, στον προβληματισμό του Αισχύλου, στην ματιά του Σοφοκλή και στο γέλιο του Αριστοφάνη.
Με εφαλτήριο την παρουσίαση του βιβλίου «Το Αρχαίο Θέατρο μέσα από τις Πηγές» στο Μουσείο Μπενάκη, συνομιλούμε με τον Αναπληρωτή Καθηγητή της Αρχαίας Ελληνικής Φιλολογίας και του Αρχαίου Θεάτρου στο Πανεπιστήμιο Πατρών Άγι Μαρίνη, έναν από τους σημαντικότερους μελετητές του αρχαίου ελληνικού θεάτρου. Λίγο πριν τη παρουσίαση, την Τρίτη 3 Ιουνίου 2025, στο Μουσείο Μπενάκη στην Αθήνα στις 19.00, μας απαντά σε καίρια ερωτήματα για την έρευνα, τη μεθοδολογία και τη διαχρονικότητα του αρχαίου δράματος. Γιατί το αρχαίο θέατρο δεν είναι απλώς μία τέχνη του παρελθόντος. Αλλά ο τρόπος με τον οποίο το παρελθόν επιμένει να μας διδάσκει.
Αγγειογραφία, με σκηνή από κωμωδία
Πώς εισπράττει ο αναγνώστης την ανάγνωση του αρχαίου θεάτρου μέσα από τις ίδιες τις πηγές;
Η προσέγγιση του αρχαίου θεάτρου μέσα από τις ίδιες τις πηγές, όπως γίνεται ακριβώς στο βιβλίο των Csapo και Slater, προσφέρει στον αναγνώστη μια αίσθηση άμεσης επαφής με την ιστορική πραγματικότητα και τον πολύπλευρο κόσμο του θεάτρου της αρχαιότητας. Οι μαρτυρίες — είτε πρόκειται για επιγραφές, αρχαία σχόλια, τεχνουργήματα, είτε για λογοτεχνικά αποσπάσματα — συνθέτουν ένα μωσαϊκό, που ξεπερνά τα αφηρημένα ερμηνευτικά σχήματα και επιτρέπει την ανασύνθεση της κοινωνικής, πολιτικής και αισθητικής διάστασης της θεατρικής πρακτικής. Ο αναγνώστης δεν ακολουθεί απλώς μια αφήγηση· απεναντίας, εισάγεται σε μια ερευνητική διαδικασία, όπου τα ίδια τα τεκμήρια μιλούν, αναδεικνύοντας την πολυφωνία, τη ρευστότητα και την ιστορική πολυσημία των πηγών. Να σημειώσω εδώ πως ο μεταφραστής κ. Βάιος Λιαπής (Καθηγητής στο Ανοικτό Πανεπιστήμιο Κύπρου) έχει κάνει, για ακόμη μια φορά εξαιρετική δουλειά ως προς τη μετάφραση, ενώ ο κ. Σταύρος Τσιτσιρίδης (Καθηγητής στο Πανεπιστήμιο Πατρών) έχει επιμεληθεί με ιδιαίτερη προσοχή, μαζί με τον μεταφραστή, το βιβλίο και έχουν βελτιώσει μάλιστα το έργο, κάνοντας αλλαγές σε συνεργασία με τον Καθηγητή Εric Csapo.
Θεωρείτε πως διασώζει σήμερα ο θεσμός του θεάτρου κάποια στοιχεία από το αρχαίο του υπόβαθρο;
Παρά τη χρονική και πολιτισμική απόσταση, το σύγχρονο θέατρο διασώζει θεμελιώδη στοιχεία του αρχαίου υποδείγματος. Πρώτα απ’ όλα, το ίδιο το γεγονός ότι τα έργα του Σοφοκλή, του Ευριπίδη ή του Αριστοφάνη εξακολουθούν να ανεβαίνουν στη σκηνή υποδηλώνει έναν κοινό μίτο, όχι απλώς αισθητικό αλλά και ηθικό. Το αρχαίο θέατρο επιβιώνει σήμερα ως ζωντανό μέσο παιδείας και στοχασμού πάνω στην πολιτική και κοινωνική διάσταση του ανθρώπου, αλλά και ως βαθιά συλλογική εμπειρία που ενώνει το κοινό σε έναν χώρο κοινής μνήμης και συναισθηματικής συμμετοχής. Αν και το αγωνιστικό πλαίσιο ή η τελετουργική πτυχή του αρχαίου θεάτρου έχει υποχωρήσει, παραμένει η πρόθεση επενέργειας στον θεατή, η αναζήτηση της κάθαρσης, του στοχασμού, της κοινής μετοχής. Σε θεσμικό επίπεδο, η κρατική υποστήριξη του θεάτρου – έστω με διαφορετικές μορφές – συνεχίζει την αρχαία παράδοση της δημόσιας μέριμνας για την καλλιέργεια των πολιτών μέσω των δραματικών παραστάσεων.
Ο Διόνυσος, θεός του θέατρου, ανάμεσα σε Σατύρους και Μαινάδες (αγγειογραφία)· The Metropolitan Museum of Art
https://www.metmuseum.org/art/collection/search/253349
Θέατρο ρωμαϊκής εποχής στην Άσπενδο (Μικρά Ασία)
Σύμφωνα με τις πηγές, έχει κοινά χαρακτηριστικά το θέατρο της αρχαιότητας στον δημόσιο και πολιτικό βίο με το σημερινό θέατρο;
Το θέατρο της αρχαιότητας ήταν βαθιά ενταγμένο στον δημόσιο και πολιτικό βίο, όχι απλώς ως ψυχαγωγία, αλλά ως όχημα διαλόγου, παιδείας και ακόμη και ιδεολογικής αντιπαράθεσης. Οι πηγές που παραθέτουν οι Csapo και Slater δείχνουν καθαρά ότι η θεατρική εμπειρία υπήρξε στενά συνυφασμένη με το πολίτευμα της δημοκρατίας: από τα θεωρικά (κρατική επιδότηση του εισιτηρίου) ως τον πολιτικό λόγο της κωμωδίας ή τη διαδικασία της κρίσης στους δραματικούς αγώνες. Σήμερα, παρότι το θέατρο λειτουργεί μέσα σε διαφορετικό πολιτισμικό και θεσμικό πλαίσιο, εξακολουθεί να αρθρώνει πολιτικό λόγο, να ασκεί κριτική ή και να προκαλεί, λειτουργώντας ως καθρέφτης ή και σχολιαστής της κοινωνίας· με αυτόν τον τρόπο, διατηρεί — με νέους τρόπους και μεταμφιέσεις — το πολιτικό του υπόβαθρο.
Σπάραγμα αρχαίας επιγραφής, που καταγράφει τους νικητές στους δραματικούς αγώνες
Βλέπετε να συγκινεί τον σύγχρονο θεατή το αρχαίο δράμα σε μία εποχή όπου η ταχύτητα και η εικόνα έχουν πρωτεύοντα ρόλο όπως και οτιδήποτε εύπεπτο;
Ναι, το αρχαίο δράμα εξακολουθεί να συγκινεί τον σύγχρονο θεατή — όχι σε πείσμα των δεδομένων της εποχής, αλλά εξαιτίας τους. Ακριβώς επειδή ζούμε σε έναν κόσμο που κυριαρχείται από την ταχύτητα, την επιφανειακή εντύπωση και την καταναλωτική πληροφορία, το αρχαίο δράμα λειτουργεί ίσως ως αντίδοτο: προσφέρει στοχαστική εμβάθυνση, αναγωγή στον κόσμο του μύθου και των αρχετύπων, και συνάμα αποστασιοποίηση από την αμεσότητα και την επιφάνεια των γεγονότων. Είναι ένα είδος που δεν προσφέρεται για εύκολη κατανάλωση, και γι’ αυτό ίσως έχει ακόμα μεγαλύτερη απήχηση σε θεατές που αναζητούν ουσία, συγκίνηση και προβληματισμό. Δεν είναι τυχαίο ότι τα αρχαία έργα εξακολουθούν να παρουσιάζονται στο θέατρο και να επανερμηνεύονται· μιλούν για το τραύμα, τη δικαιοσύνη, την ευθύνη, την απώλεια — θεμελιώδη υπαρξιακά ερωτήματα που, μοιραία, μένουν πάντα επίκαιρα.
Το Θέατρο του Διονύσου
Πώς νιώθετε που η παρουσίαση του βιβλίου αυτού πραγματοποιείται στο Μουσείο Μπενάκη; Τι σηματοδοτεί και τι να περιμένει το κοινό από τη δράση αυτή;
Η παρουσίαση του βιβλίου στο Μουσείο Μπενάκη αποτελεί σηματοδότηση ποιότητας και ουσίας. Πρόκειται για έναν χώρο που έχει συνδεθεί με τον διάλογο ανάμεσα στην ιστορική μνήμη και τη σύγχρονη πολιτισμική παραγωγή. Το γεγονός ότι ένα βιβλίο όπως αυτό των Csapo και Slater — ένα έργο επιστημονικό, αλλά και με ευρύτερη πολιτισμική και παιδευτική διάσταση — παρουσιάζεται εκεί, σημαίνει πως το θέατρο και η κλασική παιδεία εξακολουθούν να αποτελούν δημόσιο αγαθό και αντικείμενο συζήτησης, όχι μόνον μεταξύ ειδικών. Το κοινό μπορεί να περιμένει μια εκδήλωση που θα συνδυάζει επιστημονική ανάλυση, ερμηνευτική ευαισθησία και πρόσκληση σε ενεργό διάλογο αναφορικά με το τι σημαίνει σήμερα να μελετούμε το αρχαίο θέατρο.
Η Μήδεια εμφανίζεται πάνω στο άρμα που το σύρουν δράκοντες· της το έχει δωρίσει ο Ήλιος (αγγειογραφία)· The Cleveland Museum of Art https://www.clevelandart.org/art/1991.1
Τέλος, πέραν του βιβλίου να έρθουμε και σε εσάς: ποιες είναι οι προσεχείς δράσεις σας;
Για την επόμενη χρονιά ετοιμάζουμε σειρά δράσεων γύρω από το αρχαίο θέατρο, τόσο σε ερευνητικό όσο και σε διδακτικό επίπεδο. Στο Πανεπιστήμιο Πατρών θα οργανώσουμε θεματικές εκδηλώσεις και ημερίδες με θέμα το αρχαίο δράμα. Σε πιο άμεσο ορίζοντα, συμμετέχω ως διδάσκων σε διεθνές θερινό σχολείο (που οργανώνει το Πανεπιστήμιο Πρίνστον στην Αθήνα) με άξονα το αρχαίο θέατρο και τη σύγχρονη πρόσληψή του. Παράλληλα, εργάζομαι πάνω σε μια νέα έκδοση της τραγωδίας Επτά επί Θήβας του Αισχύλου (με εισαγωγή, μετάφραση και σχόλια) και προετοιμάζω μια νέα σειρά σεμιναρίων πάνω στο αρχαίο δράμα και την ερμηνεία του.
Εικόνα εξωφύλλου :
Άγις Μαρίνης, φωτογραφία