Συνέντευξη παρέθεσαν στο «π» και την δημοσιογράφο Ευτυχία Λαμπροπούλου η Νίκη Μισαηλίδη και η Πωλλέτα Ψυχογυιοπούλου, καθώς μίλησαν για το βιβλίο τους Αυτοτελές Λογοτεχνικό Έργο. Σκηνοθετώντας τη λογοτεχνία: Διδασκαλία ολόκληρου λογοτεχνικού έργου για Δημοτικό, Γυμνάσιο και Λύκειο (εκδόσεις 24γράμματα, 2026), σε ένα ταξίδι στη λογοτεχνία.
Πολλοί εκπαιδευτικοί, γονείς και φίλοι/-ες της λογοτεχνίας ξαφνιάζονται από τον όγκο του βιβλίου σας και αναρωτιούνται γιατί επιλέξατε μια τόσο εκτενή, ενιαία έκδοση αντί για μικρότερα, πιο εύχρηστα τεύχη ανά βαθμίδα. Θεωρείτε ότι αυτό το μέγεθος μπορεί να λειτουργήσει αποτρεπτικά για μαθητές/-τριες και εκπαιδευτικούς στην καθημερινή εκπαιδευτική πράξη;
Είναι απολύτως λογικό να προκαλεί εντύπωση μια επιλογή που αποκλίνει από τα καθιερωμένα. Ωστόσο, το ουσιαστικό ερώτημα δεν είναι αν το βιβλίο χωράει στην τσάντα, αλλά αν το περιεχόμενό του μπορεί να περιοριστεί στα στενά όρια μιας μόνο τάξης ή σχολικής βαθμίδας.
Το βιβλίο αυτό δεν σχεδιάστηκε ως ένα αναλώσιμο διδακτικό βοήθημα. Αντιθέτως, αποτελεί μια μακροπρόθεσμη επένδυση για τη βιβλιοθήκη κάθε ανθρώπου που αγαπά τη λογοτεχνία, διδάσκει ή εμψυχώνει λέσχες ανάγνωσης. Ένα έργο που μπορεί να προσεγγιστεί στο Δημοτικό ως αφήγηση, στο Γυμνάσιο ως δομή και στο Λύκειο ως ιδεολογία συμβάλλει στη διαμόρφωση μιας συνεκτικής παιδείας, αντί για αποσπασματική γνώση
Αντί για πολλαπλά, επιμέρους τεύχη που συχνά καταλήγουν να εγκαταλείπονται ή να ανακυκλώνονται μετά από σύντομο χρονικό διάστημα, προτείνουμε έναν ενιαίο τόμο–σημείο αναφοράς. Η επιλογή αυτή προσφέρει στον εκπαιδευτικό τη δυνατότητα να δημιουργεί ουσιαστικές διασυνδέσεις μεταξύ των βαθμίδων, να ενθαρρύνει τους πιο προχωρημένους/-ες μαθητές/-τριες και ταυτόχρονα να στηρίζει τους νεότερους.
Ποια ήταν η αφορμή για τη συγγραφή του βιβλίου σας;
Η καθημερινή μας εμπειρία στην τάξη και η διαπίστωση ότι για χρόνια η λογοτεχνία διδασκόταν κυρίως μέσα από αποσπάσματα αποτέλεσαν την αφετηρία. Έτσι, οι μαθητές/τριες δεν είχαν συχνά την ευκαιρία να γνωρίσουν το έργο ως ένα ολοκληρωμένο σύνολο. Παράλληλα, μας καθοδηγούσε μια βαθιά πίστη στη λογοτεχνία ως ζωντανή εμπειρία — όχι ως σχολικό αντικείμενο, αλλά ως πεδίο συγκίνησης, προβληματισμού και προσωπικής αναζήτησης. Τα Νέα Προγράμματα Σπουδών ανοίγουν πλέον τον δρόμο για πιο ολιστικές και δημιουργικές προσεγγίσεις. Το βιβλίο μας γεννήθηκε ακριβώς σε αυτό το σημείο συνάντησης: ανάμεσα στην αγάπη μας για τη λογοτεχνία και στις σύγχρονες παιδαγωγικές δυνατότητες.
Τι σημαίνει στην πράξη «διδασκαλία ενός αυτοτελούς λογοτεχνικού έργου»;
Σημαίνει ότι δεν περιοριζόμαστε σε αποσπάσματα, αλλά εργαζόμαστε πάνω σε ένα πλήρες έργο— είτε πρόκειται για μυθιστόρημα, νουβέλα, συλλογή διηγημάτων ή ποιημάτων, είτε για θεατρικό κείμενο. Οι μαθητές/τριες παρακολουθούν την εξέλιξη των χαρακτήρων, κατανοούν τη δομή και εμβαθύνουν στα νοήματα σε όλη τους την έκταση.
Η διαδικασία γίνεται πιο βιωματική και διαλογική: διαβάζουν σταδιακά, εκφράζουν σκέψεις και συναισθήματα, θέτουν ερωτήματα και συνδέουν το έργο με τη δική τους εμπειρία. Δεν πρόκειται απλώς για κατανόηση της πλοκής, αλλά για ουσιαστική εμπλοκή με τον κόσμο του έργου. Παράλληλα, αξιοποιούνται δημιουργικές δραστηριότητες — όπως δραματοποίηση και δημιουργική γραφή — που ενισχύουν τη φαντασία και την προσωπική έκφραση. Έτσι, η λογοτεχνία μετατρέπεται από «ύλη» σε εμπειρία.
Γιατί πιστεύετε στη διδασκαλία ολόκληρου του έργου και όχι αποσπασμάτων;
Για πολλά χρόνια, το σχολικό πλαίσιο βασίστηκε στη διδασκαλία αποσπασμάτων, περιορίζοντας τη δυνατότητα των μαθητών/-τριών να παρακολουθήσουν το έργο σε όλη του την εξέλιξη. Το απόσπασμα είναι σαν μια φωτογραφία από ένα ταξίδι· το ολόκληρο έργο είναι το ίδιο το ταξίδι. Όταν ο/η μαθητής/-τρια διαβάζει ένα πλήρες βιβλίο, ζει με τους ήρωες και τις ηρωίδες, παρακολουθεί την εξέλιξή τους και κατανοεί βαθύτερα τη σκέψη του/της συγγραφέα. Έτσι, η ανάγνωση παύει να είναι μια διαδικασία «εύρεσης νοημάτων» και γίνεται προσωπική εμπειρία — μια εμπειρία που καλλιεργεί ουσιαστικά τη φιλαναγνωσία.
Ποια είναι τα βασικά οφέλη αυτής της προσέγγισης;
Καλλιεργείται η κριτική σκέψη, η αναγνωστική αντοχή και η βαθύτερη κατανόηση του έργου. Οι μαθητές/-τριες δεν «μαθαίνουν» απλώς ένα κείμενο — το βιώνουν ως εξελισσόμενη εμπειρία. Παράλληλα, ενισχύεται η ενσυναίσθηση και η ικανότητα κατανόησης διαφορετικών οπτικών, ενώ καλλιεργείται και η αναγνωστική αυτονομία. Σταδιακά, διαμορφώνουν μια προσωπική σχέση με τη λογοτεχνία. Η λογοτεχνία παύει να είναι υποχρέωση και γίνεται προσωπική υπόθεση.
Πόσο εφαρμόσιμη είναι αυτή η προσέγγιση με την πίεση της ύλης;
Τα Νέα Προγράμματα Σπουδών δεν λειτουργούν περιοριστικά — αντίθετα, ανοίγουν χώρο για πιο δημιουργικές και ουσιαστικές πρακτικές. Δίνουν έμφαση στη μεταγνώση, την κριτική σκέψη και την ενεργή συμμετοχή των μαθητών/-τριών.
Το βιβλίο μας προσφέρει συγκεκριμένα εργαλεία και σενάρια που δείχνουν ότι η δημιουργική προσέγγιση δεν αφαιρεί χρόνο από την ύλη — την καθιστά βαθύτερη και πιο ουσιαστική. Γιατί αυτό που βιώνεται, δεν ξεχνιέται.
Πώς προσαρμόζεται η μέθοδός σας στις διαφορετικές βαθμίδες εκπαίδευσης;
Η φιλοσοφία είναι κοινή, αλλά οι πρακτικές διαφοροποιούνται:
- Στο Δημοτικό δίνεται έμφαση στη φαντασία, το συναίσθημα και τη βιωματική προσέγγιση.
- Στο Γυμνάσιο η εργασία γίνεται πιο συστηματική, με έμφαση στην κατανόηση και την ερμηνεία.
- Στο Λύκειο αποκτά αναλυτικό και κριτικό χαρακτήρα, με εστίαση σε τεχνικές και τεκμηριωμένο λόγο.
Ο στόχος παραμένει κοινός: η ουσιαστική συνάντηση του/της μαθητή/-τριας με το έργο.
Πώς η γραφή βοηθά το παιδί να «οργανώσει τον κόσμο του»;
Όταν ένα παιδί γράφει, καλείται να επιλέξει λέξεις, να δώσει μορφή στα συναισθήματά του και να πάρει θέση. Αυτή η διαδικασία οργανώνει τη σκέψη και μετατρέπει το εσωτερικό «χάος» σε νόημα. Η γραπτή έκφραση δεν είναι απλώς εργαλείο επικοινωνίας — είναι τρόπος σκέψης. Γράφοντας, το παιδί μαθαίνει να ερμηνεύει, να κρίνει και να κατανοεί βαθύτερα τον εαυτό του και τον κόσμο.
Η ποίηση θεωρείται συχνά «δύσκολη». Πώς μπορεί να γίνει προσιτή στα παιδιά;
Η ποίηση γίνεται προσιτή όταν απαλλαγεί από τη σοβαροφάνεια που τη συνοδεύει. Στο βιβλίο προτείνουμε διαδρομές όπου ο λόγος γίνεται παιχνίδι, ρυθμός και εικόνα. Η τάξη λειτουργεί σαν μια «κυψέλη»: κάθε μαθητής/-τρια φέρνει το δικό του βίωμα και όλοι μαζί δημιουργούν κάτι συλλογικό και ουσιαστικό. Η ποίηση δεν είναι για τους λίγους. Είναι η φυσική γλώσσα των παιδιών — πριν περιοριστεί από τις συμβάσεις των ενηλίκων.
Ποιες δυσκολίες μπορεί να αντιμετωπίσει ένας/μία εκπαιδευτικός;
Η βασικότερη πρόκληση είναι ο χρόνος και οι απαιτήσεις του προγράμματος. Παράλληλα, απαιτείται αλλαγή νοοτροπίας: ο/η εκπαιδευτικός λειτουργεί περισσότερο ως εμψυχωτής/-τρια και οι μαθητές/-τριες συμμετέχουν ενεργά. Ωστόσο, όταν η διαδικασία λειτουργήσει, τα αποτελέσματα είναι ουσιαστικά: οι μαθητές/-τριες εμπλέκονται και βλέπουν τη λογοτεχνία ως εμπειρία.
Το βιβλίο σας είναι περισσότερο θεωρητικό ή πρακτικό;
Είναι ένας συνδυασμός. Περιλαμβάνει σαφές θεωρητικό πλαίσιο, αλλά και έτοιμες διδακτικές προτάσεις, σχέδια μαθήματος και δραστηριότητες που μπορούν να εφαρμοστούν άμεσα.
Στόχος είναι να αποτελέσει ένα ευέλικτο εργαλείο που εμπνέει τον/την εκπαιδευτικό.
Τι περιλαμβάνει το βιβλίο σας;
Το βιβλίο στηρίζεται στην αντίληψη ότι η λογοτεχνία δεν αποτελεί απλώς διδακτικό αντικείμενο, αλλά μια βιωματική εμπειρία ανάγνωσης που μπορεί να καλλιεργήσει τη σκέψη, το συναίσθημα και τη δημιουργικότητα των μαθητών/-τριών.
Με βάση τα Νέα Προγράμματα Σπουδών και τις πρόσφατες εκπαιδευτικές εξελίξεις στο σχολικό έτος 2025–2026 — όπως η σταδιακή εισαγωγή της ανάγνωσης ολόκληρων λογοτεχνικών έργων στη σχολική πράξη και η ενίσχυση δράσεων φιλαναγνωσίας — το βιβλίο προτείνει πρακτικές και δημιουργικές διδακτικές προσεγγίσεις για την αξιοποίηση ολοκληρωμένων έργων μέσα στην τάξη.
Στο πλαίσιο αυτό, επιδιώκεται η μετατροπή της σχολικής τάξης σε «αναγνωστική κοινότητα», όπου οι μαθητές/-τριες συμμετέχουν ενεργά, ερμηνεύουν, συζητούν και οικοδομούν νόημα μέσα από το κείμενο, σύμφωνα με τη γενικότερη κατεύθυνση ανανέωσης των σχολικών πρακτικών και την ενίσχυση της φιλαναγνωσίας στην Πρωτοβάθμια και Δευτεροβάθμια Εκπαίδευση.
Περιλαμβάνει διδακτικές προσεγγίσεις πάνω σε ένα ευρύ φάσμα έργων — από τον Μικρό Πρίγκιπα και τον Σέρλοκ Χολμς, έως σημαντικά έργα της ελληνικής λογοτεχνίας και σύγχρονους συγγραφείς — αναδεικνύοντας έναν ζωντανό διάλογο ανάμεσα σε εποχές, είδη και φωνές.
Ποιο είναι το βασικό σας μήνυμα προς τους/τις εκπαιδευτικούς;
Να εμπιστευτούν τη δύναμη της λογοτεχνίας ως εμπειρία. Δεν είναι απλώς γνώση προς αξιολόγηση, αλλά ένας ζωντανός χώρος συνάντησης με τον εαυτό και τον κόσμο. Όταν δίνουμε χρόνο στο έργο να «μιλήσει», οι μαθητές/-τριες ανταποκρίνονται με αυθεντικότητα. Και τότε η λογοτεχνία γίνεται κάτι που τους αφορά πραγματικά.
Μπορεί η λογοτεχνία να αγγίξει τους/τις μαθητές/-τριες στη σημερινή ψηφιακή εποχή;
Απολύτως. Η λογοτεχνία δεν ανταγωνίζεται την τεχνολογία — λειτουργεί ως αντίβαρο, προσφέροντας βάθος και στοχασμό. Το ζήτημα δεν είναι η εποχή, αλλά ο τρόπος διδασκαλίας. Αν συνδεθεί δημιουργικά με τα μέσα της εποχής, μπορεί να αποκτήσει νέα δυναμική. Οι ιστορίες και τα ανθρώπινα διλήμματα είναι διαχρονικά. Αυτό που αλλάζει είναι ο τρόπος πρόσβασης. Η λογοτεχνία δεν ανταγωνίζεται την εποχή μας — της δίνει βάθος.
Το όραμά μας είναι ένα σχολείο όπου το βιβλίο δεν αποτελεί αντικείμενο εξέτασης, αλλά ένα ανοιχτό παράθυρο στον κόσμο — ένα σχολείο που καλλιεργεί σκεπτόμενους αναγνώστες/-στριες και ελεύθερους/-ες δημιουργούς.
Σε μια εποχή που όλα τρέχουν και χάνονται γρήγορα, η λογοτεχνία επιμένει να θυμίζει τι αξίζει να μένει, να νιώθεται και να κατανοείται σε βάθος. Μέσα από αυτή τη διαδρομή, το βιβλίο δεν είναι απλώς ένα εργαλείο μάθησης, αλλά μια ζωντανή συνάντηση με τον εαυτό και τον κόσμο, μια διαρκής πρόσκληση για σκέψη, συναίσθημα και δημιουργία. Και τελικά εκεί βρίσκεται η ουσία, στο να δοθεί χώρος στους μαθητές να ανακαλύψουν, να εκφραστούν και να κρατήσουν κάτι αληθινό που θα τους συνοδεύει πέρα από την τάξη και τον χρόνο.