Με αφορμή τη συμπλήρωση 25 ετών από τον θάνατο του Πολωνού σκηνοθέτη Jerzy Grotowski, 11 Αυγούστου 1933 έως 14 Ιανουαρίου 1999, ενός από τους σημαντικότερους ερευνητές του θεάτρου του 20ού αιώνα, διοργανώνεται το Διεθνές Επιστημονικό Συμπόσιο «Συναντώντας τον Γιέρζι Γκροτόφσκι και το έργο του». Η διοργάνωση ανήκει στο Θέατρο Όμμα Στούντιο και στο Κέντρο Θεατρικής Ανθρωπολογίας στο Ηράκλειο Κρήτης, με συνδιοργανωτή το Εργαστήριο Σκηνικής Πράξης και Λόγου του Τμήματος Θεατρικών Σπουδών του Πανεπιστήμιο Πατρών και το ΔΗΠΕΘΕ Πάτρας. Οι δράσεις του Συμποσίου πραγματοποιούνται στην Αθήνα και στην Κομοτηνή και ολοκληρώνονται στην Πάτρα την Παρασκευή 13 και το Σάββατο 14 Μαρτίου 2026, σηματοδοτώντας μια κορυφαία στιγμή για τον ελληνικό θεατρικό και ακαδημαϊκό χώρο.
Το Συμπόσιο φιλοδοξεί να αναδείξει μέσα από εισηγήσεις, εργαστήρια, βιντεοπροβολές και συζητήσεις όλες τις φάσεις της καλλιτεχνικής και θεωρητικής έρευνας του Γκροτόφσκι και τη διαρκή επίδραση του έργου του στην έννοια της παράστασης, της θεατρικής πράξης και της σχέσης ηθοποιού θεατή. Πρόκειται για το πρώτο μεγάλο διεπιστημονικό αφιέρωμα στον σπουδαίο Πολωνό δημιουργό στην Ελλάδα, έναν δημιουργό που επαναπροσδιόρισε τον ρόλο του ηθοποιού δημιουργού και καθόρισε την παγκόσμια σκηνική έρευνα. Σε μια εποχή σκηνικής υπερπαραγωγής και ψηφιακής υπερβολής η παρακαταθήκη του μοιάζει πιο ριζοσπαστική από ποτέ, όχι ως αισθητική πρόταση αλλά ως βαθιά υπαρξιακή πράξη που επαναφέρει το θέατρο στην ουσία της ζωντανής συνάντησης.
Σε όλες τις δράσεις συμμετέχουν διακεκριμένοι Έλληνες και ξένοι ακαδημαϊκοί, μελετητές, σκηνοθέτες και ηθοποιοί, ανάμεσά τους οι Eugenio Barba, Thomas Richards, Jarosław Fret, Mario Biagini, Richard Schechner, Kris Salata, Marco De Marinis, Dariusz Kosiński, Virginie Magnat, Pere Sais Martínez, Daniel Arbaczewski και Mirjana Popteshin, καθώς και σημαντικοί Έλληνες δημιουργοί και ερευνητές.
Με αφορμή αυτή τη σημαντική διοργάνωση ο Αντώνης Διαμαντής ηθοποιός – σκηνοθέτης- Εκπαιδευτής θεάτρου κ.α. μιλά στη δημοσιογράφο Ευτυχία Λαμπροπούλου και στο περιοδικό Πατρινόραμα Hellenic για τη διαρκή επικαιρότητα της γκροτοφσκικής σκέψης. Με πολυετή βιωματική και ακαδημαϊκή σχέση με το έργο του δημιουργού του φτωχού θεάτρου φωτίζει τη σημασία της διαδικασίας έναντι της αφήγησης, της εσωτερικής μεταμόρφωσης έναντι της αναπαράστασης και της ουσιαστικής συνάντησης έναντι της επιφανειακής παράστασης. Μέσα από τη συζήτηση αναδεικνύεται η πολυδιάστατη φύση της έρευνάς του, οι παρεξηγήσεις γύρω από τη λεγόμενη μέθοδο, ο ρόλος του παράδοξου, η έννοια της via negativa και η υπαρξιακή διάσταση του ηθοποιού ως Performer. Η συνάντηση αυτή δεν αποτελεί απλώς μια ακαδημαϊκή αναδρομή αλλά μια πρόσκληση επαναπροσδιορισμού του ίδιου του θεάτρου ως πράξης αποκάλυψης, γιατί όπως συνοψίζει ο Αντώνης Διαμαντής να συναντάμε τον Γκροτόφσκι σήμερα σημαίνει την αποκάλυψη του εαυτού και του άλλου.
Με αφορμή τη συμπλήρωση 25 ετών από τον θάνατο του Γιέρζι Γκροτόφσκι και το Διεθνές Επιστημονικό Συμπόσιο «Συναντώντας τον Γιέρζι Γκροτόφσκι και το έργο του»:Γιατί θεωρείτε ότι ο Γιέρζι Γκροτόφσκι παραμένει σήμερα μια τόσο ριζοσπαστική και επίκαιρη μορφή του παγκόσμιου θεάτρου;
Ως μελετητής της δουλειάς του Γκροτόφσκι συνειδητοποιώ την ανεπάρκεια μιας ενιαίας αφήγησης που να αποτυπώνει αυτό που θεωρώ πλέον ως την πραγματική κληρονομιά του Γκροτόφσκι: τη διαδικασία. Ναι, η πορεία του Γκροτόφσκι – η δική του καλλιτεχνική διαδικασία που τον οδήγησε από δημιουργό σημείων σε δάσκαλο ηθοποιών όπως αναφέρει και ο Κρίς Σαλάτα,ένας από τους κυριότερους μελετητές του έργου του– ήταν μια πορεία προς τη διαδικασία. Προς το φτωχό θέατρο, και επομένως προς την καθαρή διαδικασία, γιατί, παρακαλώ σημειώστε, η ίδια η λέξη «προς» υποδηλώνει ήδη τη διαδικασία. . Γιατί η διαδικασία είναι τελικά κάτι πιο αρχαίο,κάτι πιο πρωτόγονο από την αφήγηση και,σε αντίθεση με την αφήγηση, κάτι ακαθόριστο .Η διαδικασία αψηφά τη δύναμη οποιασδήποτε αφήγησης,γιατί αφορά το γίγνεσθαι και όχι το δρομολόγιο. Η διαδικασία στην οποία αναφέρομαι εδώ – και πιστεύω βαθιά ότι είναι το απόλυτο κεντρικό σημείο του Γκροτόφσκι – δεν αφορά ιδέες, διακηρύξεις, συλλογές γεγονότων και αναλύσεις – όλα αυτά που παράγουμε ως συνεκτική επιστήμη και όλα αυτά που έχουν αξία, ακόμα και αν είναι κάπως περιορισμένα για τους επαγγελματίες. Αντίθετα, το να σκεφτόμαστε τη διαδικασία σημαίνει να αφοπλίζουμε τον συμμετέχοντα, να απογυμνώνουμε τον ακροατή από τη λογοκεντρική συνοχή, να κάνουμε τον θεατή μάρτυρα της άρθρωσης της κίνησης της επίδειξης, της κίνησης της αφήγησης, της κίνησης της αναφοράς, της γένεσης της σκέψης
Ποιο είναι, κατά τη γνώμη σας, το πιο παρεξηγημένο στοιχείο της μεθοδολογίας του;
Υπάρχουν δύο στοιχεία κατά την γνώμη μου τα οποία μπορούν να εξηγήσουν κάποιες παρεξηγήσεις η αν θέλετε το στοιχείο του «δυσνόητου» στη δουλειά του Γκροτόφσκι.Το πρώτο είναι ο ρόλος του παράδοξου ο οποίος στη σκέψη του Γκροτόφσκι είναι σημαντικός, και το δεύτερο είναι η έλλειψη μιας αναγνωρίσιμης «μεθόδου Γκροτόφσκι». Το ερευνητικό του μυαλό ακολούθησε μια κάπως αναγνωρίσιμη πορεία ταυτοποίησης και ενασχόλησης με την συνύπαρξη φαινομενικά αμοιβαία αποκλειόμενων ιδεών, εννοιών ή δυνάμεων που διέπουν την θεατρική πρακτική – και τη ζωή: παθητικότητα και δραστηριότητα, αυθορμητισμός και ακρίβεια. Η αντιμετώπιση και η αποδοχή αυτού του παιχνιδιού των αντιθέτων είναι ίσως το πιο κοντινό πράγμα που θα μπορούσαμε να ονομάσουμε «μέθοδο».
Το να αγκαλιάζεις το παράδοξο ως μέθοδο σημαίνει να εμπλέκεσαι σε μια συνεχή διαπραγμάτευση, σε μια ρευστή και όχι σε μια στατική σκέψη, σύμφωνα με τους φιλοσόφους της διαδικασίας, τον Ηράκλειτο, τον Χέγκελ, τον Χάιντεγκερ, τον Ντεριντά. Η άρνηση – όπως, για παράδειγμα, στην θεμελιώδη έννοια του Γκροτόφσκι, η «via negativa», στην οποία η πράξη της ερμηνείας είναι ένα υποπροϊόν της παραίτησης του ερμηνευτή από το να μην κάνει αυτή την πράξη, με την πρωταρχική πράξη να κατευθύνεται όχι προς τα έξω, στον κόσμο, αλλά μάλλον προς τα μέσα, διαπραγματευόμενη και εισβάλλοντας στην ιδιωτικότητα του ηθοποιού. Η διάκριση (μεταξύ της πράξης της ερμηνείας και της παραίτησης από τη μη πράξη) βρίσκεται μεταξύ του «κάνω» και του «αφήνω»· και η «παραίτηση από τη μη πράξη» καταγράφεται διαφορετικά στον θεατή: η πρωταρχική πράξη γίνεται αποκαλυπτική και εξομολογητική αντί για μια απλή εκδήλωση της δράσης του ηθοποιού – γίνεται ταυτόχρονα ενεργητική και παθητική. Με αυτόν τον τρόπο, η δράση του ηθοποιού, ένα φαινομενικά προφανές και αδιαμφισβήτητο θεμέλιο της ηθοποιίας, γίνεται περίπλοκη και ενδιαφέρουσα, ενώ ταυτόχρονα είναι και η πιο παραγωγική καλλιτεχνικά στο θέατρο που νοείται ως μια διαδικασία συνάντησης.
Σήμερα, σε μια εποχή ψηφιακής υπερπαραγωγής και τεχνολογικής σκηνικής υπερβολής, πώς μπορεί να σταθεί η έννοια του «φτωχού θεάτρου»;
Η έννοια του «φτωχού θεάτρου» αναφέρετε στο ότι η μη αναπαράσταση αποκαλύπτει την άμεση ζωτικότητα της συνάντησης αντί να απομακρύνεται από το νόημα.Την στροφή του Γκροτόφσκι προς το μη αναπαραστατικό όχι ως απόρριψη του νοήματος, αλλά ως επαναπροσδιορισμό του νοήματος στην πράξη του ηθοποιού. Αντί να απεικονίζει χαρακτήρες με την παραδοσιακή έννοια, ο ηθοποιός αποκαλύπτει παρορμήσεις, αντιστάσεις και μεταμορφώσεις καθώς αυτές προκύπτουν στη ζωντανή στιγμή της επαφής με τον θεατή.
Αυτή η μετατόπιση είναι άρρηκτα συνδεδεμένη με την αναζήτηση της αληθινής ζωντάνιας – μιας ιδιότητας που δεν μπορεί να περιοριστεί σε έναν ρόλο, μια τεχνική ή ένα αισθητικό στυλ. Αυτό που επισημαίνω είναι μια υπαρξιακή ένταση, μια ποιότητα παρουσίας που αναδύεται στην ζωντανή ανταλλαγή μεταξύ του ερμηνευτή και του θεατή μια σχέση που είναι αναντικατάστατη
Το Συμπόσιο στην Πάτρα φιλοξενεί κορυφαίες διεθνείς προσωπικότητες, όπως ο Εουτζένιο Μπάρμπα (μέσω οπτικού υλικού), ο Kris Salata και ο Μario Biagini. Τι σηματοδοτεί για την ελληνική θεατρική σκηνή αυτή η συνάντηση;
Είναι η πρώτη φορά μετά το θάνατο του Γκροτόφσκι που διοργανώνεται μια τόσο εκτενής παρουσίαση του έργου του Γιέρζι Γκροτόφσκι στην Ελλάδα,ένα Συμπόσιο για αυτόν και το έργο του, με την οικονομική υποστήριξη και την αιγίδα του Υπουργείου Πολιτισμού καθώς και την αιγίδα την Πολωνικής Πρεσβείας. Το Συμπόσιο πραγματοποιείται σε τρεις πόλεις της Ελλάδας και εκτυλίσσεται μέσα από τέσσερις διακριτές δράσεις. Η διοργάνωση είναι του Θεάτρου Όμμα Στούντιο και του Κέντρου Θεατρικής Ανθρωπολογίας (Ηράκλειο, Κρήτης) με συνδιοργανωτή το Εργαστήριο Σκηνικής Πράξης και Λόγου, του Τμήματος Θεατρικών Σπουδών του Πανεπιστημίου Πατρών, το ΔΗΠΕΘΕ Πάτρας και την υποστήριξη της Περιφέρειας Δυτικής Ελλάδας και του ΕΛΚΕ Πανεπιστημίου Πατρών σε συνεργασία και ΔΗΠΕΘΕ Κομοτηνής.
Το Συμπόσιο φιλοδοξεί να αναδείξει, μέσα από εισηγήσεις, εργαστήρια, βιντεοπροβολές και συζητήσεις, όλες τις φάσεις της καλλιτεχνικής και θεωρητικής έρευνας του Γιέρζι Γκροτόφσκι, καθώς και τη διαρκή επίδραση του έργου του στην έννοια της παράστασης, της θεατρικής πράξης και της σχέσης ηθοποιού–θεατή.
Πρόκειται για το πρώτο μεγάλο διεπιστημονικό αφιέρωμα στον σπουδαίο Πολωνό δημιουργό, του οποίου η θεατρική μεθοδολογία καθόρισε την παγκόσμια σκηνική έρευνα και τον ρόλο του «ηθοποιού-δημιουργού». Σε όλες τις δράσεις του Συμποσίου είναι προσκεκλημένοι σημαντικοί Έλληνες και ξένοι ακαδημαϊκοί, μελετητές συγγραφείς, σκηνοθέτες και ηθοποιοί που θα μιλήσουν για το έργο του Γιέρζι Γκροτόφσκι και θα πραγματοποιήσουν εργαστήρια.Στην τέταρτη και κεντρική δράση του Συμποσίου που πραγματοποιείται στις 13 και 14 Μάρτη στην Πάτρα είναι προσκαλεσμένοι Έλληνες και Ξένοι ομιλητές πολύ σημαντικοί και παγκοσμίως αναγνωρισμένοι οι οποίοι είναι συστηματικοί μελετητές του έργου του,γεγονός που δείχνει πόσο σημαντικό είναι αυτό το διήμερο για τους ερευνητές ,ακαδημαικούς, και σπουδαστές παραστατικών τεχνών
Υπάρχει σήμερα «σχολή Γκροτόφσκι» ή μιλάμε για ένα ζωντανό, διαρκώς μετασχηματιζόμενο πεδίο έρευνας;
Οι έρευνες του Γκροτόφσκι και τα αποτελέσματά τους είναι ένα πεδίο που το μελετούν κυρίως ακαδημαικοί.Μη ξεχνάτε ότι ο Γκροτόφσκι σταμάτησε ηθελημένα την ενασχόλησή του με το θέατρο το 1973 και έκτοτε μέχρι και το θάνατό του το 1999 ασχολήθηκε με τις ανθρώπινες σχέσεις,με την ουσία της ύπαρξής μας και την αναζήτηση του αληθινού ανθρώπου μέσα μας .’Ολα αυτά τα ανέφερε τις περίφημες 9 διαλέξεις που έδωσε σε 9 διαφορετικά θέατρα στο Παρίσι 1 μιση χρόνο πρίν πεθάνει όντας καθηγητής του τμήματος Ανθρωπολογίας του Πανεπιστημίου του Παρισιού,διαλέξεις που αποτυπώνουν και την ουσία της έρευνάς του.
Δεν θα έλεγα ότι υπάρχει σχολή Γκροτόφσκι μιας και ό ίδιος ήταν κατά της οριοθέτησης της δουλειά του ως «μέθοδος» .Απο την μία αυτό το γεγονός είναι αντιληπτό στους νέους ηθοποιούς και ερμηνευτές σήμερα από την άλλη αναγνωρίζουν την σπουδαιότητα της δουλειάς και έρευνάς του.
Ποια είναι η πιο έντονη προσωπική σας εμπειρία ή αναμέτρηση με το έργο του;
Προσωπικά έχω εργαστεί και εγώ πάνω σε αυτόν τον τρόπο δουλειάς όταν το θέατρο που διευθύνω το Όμμα Στούντιο με όλους τους ηθοποιούς του θεάτρου μας συμμετείχε στο τρίχρονο Ευρωπαικό Πρόγραμμα «Διατρέχοντας τα διασταυρούμενα μονοπάτια» που είχε σχεδιάσει το Κέντρο Εργασίας Γιέρζι Γκροτόφσκι και Τόμας Ρίτσαρντς.Είχαμε εκπαιδευτεί και παρακολουθήσει την δουλειά του Κέντρου και στην Κρήτη (Ζαρός ) αλλά και στην Πόντεντέρα (2003-2006). Αργότερα είχαμε τη τύχη να δουλέψουμε στην έδρα του θεάτρου μας στο Ηράκλειο Κρήτης με την ηθοποιό του Γιέρζι Γκροτόφσκι , Ρένα Μιρέτσκα ,όταν παρέμεινε επί 4 μήνες στο Ηράκλειο ενώ εγώ ήμουν και βοηθός της σε εργαστήρια που έδωσε στην Σερβία,όπως επίσης και με την συνεργάτη του Γκροτόφσκι στην Πόντεντέρα,Αιτινή, Μόντ Ρομπάρ,που δουλέψαμε πάλι μαζί της οργανώνοντάς της εργαστήρια (Ηράκλειο Κρήτης) και συναντήσεις εργασίας στα καταλύματα του Μοναστηριού του Αγ,Αντωνίου( Ζαρός,Ν.Κρήτη 2008-2010) αλλά και με άλλους ηθοποιούς του Γκροτόφσκι όπως ο Ρίσαρτντ Τσίσλακκαι Ζίγμουντ Μόλικ(Αθήνα 1987και 1988) και μαθητές του πάλι στο Ηράκλειο Κρήτης στο θέατρο Όμμα Στούντιο όπως τον Φερνάντο Μόντες(Κολομβία) Πσέμεκ Βασιλκόβσκι(Πολωνία)Ντομένικο Καστάλδο(Ιταλία) Πέρε Σάις(Ισπανία).
Όλες αυτές οι βιωματικές εμπειρίες είναι σημαντικές για μένα αλλά ξεχωρίζω τη δουλειά που έκανα για αρκετό καιρό εδώ στο Ηράκλειο Κρήτης με την ηθοποιό του Γιέρζι Γκροτόφσκι Ρένα Μιρέτσκα ,μια δουλειά υψηλών απαιτήσεων αλλά και βαθιάς ουσίας.
Πιστεύετε ότι το ελληνικό θέατρο έχει αφομοιώσει ουσιαστικά τη γκροτοφσκική σκέψη ή παραμένει σε επίπεδο θεωρητικής αναφοράς;
Υπάρχουν περιπτώσεις είτε παραστάσεων είτε ενός τρόπου δουλειάς θεατρικών εγχειρημάτων που περιέχουν αυτή την προσέγγιση,αλλα είναι αποσπασματικές περιπτώσεις. Η Ελληνική βιβλιογραφία μεταφράσεων κειμένων του Γκροτόφσκι η αναλύσεων από ακαδημαικούς,μεταφραστές ερευνητές κλπ-σε αντίθεση με αυτό που συμβαίνει σε ολόκληρο τον κόσμο- είναι πενιχρή.Τα αίτια ίσως εδράζονται στη άγνωστη ως επί το πλείστον πρακτική έρευνα του Γκροτόφσκι στην Ελλάδα ούτως ώστε να μπορούν και να μεταφραστούν εύστοχα το κείμενά του. Άρα κάθε νέα προσπάθεια εμφάνισης θεωρητικών αναλύσεων του έργου του είναι ευπρόσδεκτη σε ένα άνυδρο βιβλιογραφικό Ελληνικό τοπίο πάνω στη δουλειά και τη ζωή του Γιέρζι Γκροτόφσκι.Επίσης κατά τη γνώμη μου πρέπει να πληθύνουν οι πρακτικές προσεγγίσεις της δουλειάς του μέσα από εργαστήρια στα οποία θα διδάξουν ερμηνευτές που δούλεψαν απευθείας και επί μακρόν μαζί του.
Ποια είναι η μεγαλύτερη πρόκληση για έναν σύγχρονο ηθοποιό που επιχειρεί να δουλέψει με βάση τις αρχές του;
Η ουσιαστική συνάντηση με τον εαυτό του και με τους άλλους.Η απόρριψη των κλισέ και κάθε είδους μανιέρας .Ξέρετε σύμφωνα με τους πιο καλά πληροφορημένους ιστορικούς, στη μελέτη του παρελθόντος πρέπει να γίνεται διάκριση μεταξύ κειμένων που πρέπει να διαβαστούν και μνημείων που πρέπει να παρατηρηθούν. Στην περίπτωση του Jerzy Grotowski (1933-1999), έχουμε ένα μνημειώδες σύμπλεγμα κειμένων που γεννήθηκαν κατά τη διάρκεια μιας περιόδου σαράντα περίπου ετών και σε πλαίσια τόσο διαφορετικά όσο η κομμουνιστική και η καθολική Πολωνία και οι τόποι εξορίας και διασποράς, με πιο πρόσφατη την Ιταλία και την Ποντερέρα. Στο πολύ σημαντικό του γραπτό αποσταγμένο από ένα σεμινάριο με προσκεκλημένους που διοργάνωσε ο Γκροτόφσκι στις 14 και 15 Φεβρουαρίου 1987, μ ε τίτλο ο Performer (Ο Ερμηνευτής)είναι, κατά τη γνώμη μου, ένα κείμενο που θα πρέπει να τίθεται περιοδικά υπόψη όσων δεν το γνωρίζουν αναφέρει:
Ο Performer, με κεφαλαίο γράμμα, είναι άνθρωπος της δράσης. Δεν είναι κάποιος που παίζει το ρόλο κάποιου άλλου. Είναι ο ερμηνευτής, ο ιερέας, ο πολεμιστής: είναι εκτός καλλιτεχνικών ειδών. Η τελετουργία είναι επιτέλεση, μια πράξη που επιτελείται, μια πράξη. Το εκφυλισμένο τελετουργικό είναι παράσταση. Δεν προσπαθώ να ανακαλύψω κάτι νέο, αλλά κάτι ξεχασμένο. Κάτι τόσο παλιό που όλες οι διακρίσεις μεταξύ των καλλιτεχνικών ειδών δεν ισχύουν πλέον. .(μετ.: Αντώνης Διαμαντής)
Σε μια περίοδο πολιτιστικής και κοινωνικής ρευστότητας, τι μπορεί να προσφέρει ο Γκροτόφσκι στον δημόσιο διάλογο;
Στο ίδιο σημαντικό κείμενό του «Ο Ερμηνευτής» ο Γκροτόφσκι γράφει: Μια από τις προσβάσεις στο δημιουργικό μονοπάτι συνίσταται στο να ανακαλύψει κανείς στον εαυτό του μια αρχαία σωματική οντότητα με την οποία συνδέεται με μια ισχυρή προγονική σχέση. Τότε δεν είμαστε ούτε σε χαρακτήρα ούτε σε μη-προσωπικότητα. Από τις λεπτομέρειες μπορεί κανείς να ανακαλύψει στον εαυτό του έναν άλλο: τον παππού, τη μητέρα. Μια φωτογραφία, η ανάμνηση των ρυτίδων, ο μακρινός απόηχος ενός χρώματος φωνής επιτρέπουν την ανακατασκευή μιας σωματικότητας. Στην αρχή, τη σωματική υπόσταση κάποιου γνωστού, και αργότερα, όλο και πιο μακριά, τη σωματική υπόσταση του αγνώστου, του προγόνου. Είναι κυριολεκτικά το ίδιο; Ίσως όχι κυριολεκτικά, αλλά πώς θα μπορούσε να είναι. Μπορεί κανείς να πάει πολύ μακριά προς τα πίσω, σαν να ξυπνάει η μνήμη. Πρόκειται για ένα φαινόμενο ανάμνησης, σαν να μας θυμίζει τον αρχικό τελετουργικό ερμηνευτή. Κάθε φορά που ανακαλύπτω κάτι έχω την αίσθηση ότι είναι αυτό που θυμάμαι. Οι ανακαλύψεις βρίσκονται πίσω μας και πρέπει να κάνουμε ένα ταξίδι προς τα πίσω για να φτάσουμε σε αυτές. Με μια ανακάλυψη -όπως στην επιστροφή μιας εξορίας- μπορεί κανείς να αγγίξει κάτι που δεν συνδέεται πλέον με την προέλευση αλλά -αν τολμώ να το πω- με την καταγωγή; Πιστεύω πως ναι. Μήπως η ουσία είναι ο κρυμμένος πυθμένας της μνήμης; Δεν ξέρω τίποτα γι’ αυτό. Όταν εργάζομαι κοντά στην ουσία, έχω την εντύπωση ότι η μνήμη γίνεται πραγματικότητα. Όταν ενεργοποιείται η ουσία, είναι σαν να ενεργοποιούνται ισχυρές δυνατότητες. Η ανάμνηση είναι ίσως ένα από αυτά τα δυναμικά.(μετ.: Αντώνης Διαμαντής)
Αυτή λοιπόν η υπενθύμιση αν θέλετε η στροφή στις πηγές της ζωής είναι και η προσφορά του συνολικού έργου του Γκροτόφσκι σε έναν δημόσιο διάλογο
Τέλος, αν έπρεπε να συνοψίσετε σε μία φράση τι σημαίνει σήμερα «να συναντάμε τον Γκροτόφσκι», ποια θα ήταν αυτή;
Η αποκάλυψη του εαυτού και του άλλου!