Σε μια εποχή όπου η καθημερινότητα του σύγχρονου ανθρώπου χαρακτηρίζεται από άγχος, υπερπληροφόρηση και συχνά από απομάκρυνση από τις βασικές αξίες της ισορροπημένης ζωής, η επιστροφή στις αρχές της αρχαιοελληνικής σκέψης μοιάζει περισσότερο επίκαιρη από ποτέ. Οι αρχαίοι Έλληνες δεν αντιλαμβάνονταν τη σωματική άσκηση ως απλή δραστηριότητα ευεξίας, αλλά ως θεμέλιο μιας ολοκληρωμένης παιδείας που συνέδεε το σώμα με την ψυχή και την πνευματική καλλιέργεια.
Με αφετηρία αυτή τη διαχρονική φιλοσοφία, ο συγγραφέας και ερευνητής Αλέξανδρος Καρράς καταπιάνεται στο βιβλίο του «Η γυμναστική και το ευ ζην των αρχαίων Ελλήνων» με μια ενδελεχή μελέτη των αρχαίων πηγών, φωτίζοντας την αντίληψη των Ελλήνων για την υγεία, την άσκηση, τη μουσική και τη φιλοσοφία ως αλληλένδετα στοιχεία μιας αρμονικής ζωής.
Στη συζήτηση που ακολουθεί με τη δημοσιογράφο Βίκυ Μπαϊρακτάρη, ο συγγραφέας αναλύει το νόημα του «ευ ζην» στην αρχαιότητα, τον ρόλο της γυμναστικής στην αγωγή των νέων και τη σημασία της ισορροπίας ανάμεσα στο σώμα και την ψυχή. Παράλληλα, επιχειρεί έναν γόνιμο παραλληλισμό ανάμεσα στον αρχαίο και τον σύγχρονο τρόπο ζωής, θέτοντας ερωτήματα για το κατά πόσο ο σημερινός άνθρωπος μπορεί να αντλήσει έμπνευση από το αρχαιοελληνικό πρότυπο.
Η συζήτηση αυτή δεν αποτελεί μόνο μια αναδρομή στο παρελθόν, αλλά και μια πρόσκληση επαναπροσδιορισμού των αξιών που μπορούν να οδηγήσουν τον άνθρωπο σε μια πιο ουσιαστική και ισορροπημένη ζωή.
Έχεις πραγματοποιήσει ενδελεχή έρευνα όσον αφορά την έννοια του ευ ζην στον αρχαίο ελληνικό κόσμο, όπως μπορούμε να δούμε μέσα από το βιβλίο σου «Η γυμναστική και το ευ ζην των αρχαίων Ελλήνων». Τι σε ώθησε να γράψεις ένα βιβλίο για το θέμα αυτό;
Είναι η συγκέντρωση όλων των πηγών και των αναφορών της αρχαίας γραμματείας, ταξινομημένες και συνδυασμένες σε θεματικές ενότητες. Η συγκεκριμένη έκδοση αποτελεί μια προσπάθεια που στόχο έχει να φέρει σε επαφή τον σύγχρονο μελετητή της αρχαιότητας, τον αθλητή ή τον ασκούμενο με το πνεύμα των Ελλήνων για την εκγύμναση, τη σωματική και τη ψυχική υγεία. Οι πληροφορίες που μας προσφέρονται μέσα από τα έργα των αρχαίων συγγραφέων είναι διάχυτες σε πολλά από αυτά και καθιστούν δύσκολη την διαμόρφωση μιας ολοκληρωμένης άποψης. Με το βιβλίο αυτό σχηματίζεται ένα ψηφιδωτό γνώσεως που τα κομμάτια του είχαν διασκορπιστεί. Επίσης, εύχομαι η ανάγνωση του βιβλίου αυτού να παρακινήσει και ανθρώπους, που ως τώρα δεν γυμνάστηκαν ποτέ ή που για κάποιο λόγο σταμάτησαν την σωματική άσκηση για πολύ καιρό, να αλλάξουν τρόπο ζωής και να ακολουθήσουν το αθάνατο αρχαίο πνεύμα.
Ποιες είναι, λοιπόν, οι συνιστώσες αυτού του ευ ζην;
Η φιλοσοφία των αρχαίων Ελλήνων για την σωματική άσκηση και το όμορφο σώμα σχετιζόταν με την εξασφάλιση και τη διατήρηση της υγείας, ενώ ο αθλητισμός και οι διακρίσεις στους πανελλήνιους αγώνες με την υστεροφημία και την δόξα της πόλης τους ή τον πόλεμο. Το βάρος δε δινόταν όμως μόνο στην ευεξία του σώματος. Ταυτόχρονα έπρεπε να καλλιεργείται κι η υγεία της ψυχής με την μουσική και την φιλοσοφία. Η Αρετή όταν συνάντησε τον Ηρακλή του είπε πώς αν επιθυμούσε ένα σώμα δυνατό έπρεπε να συνηθίσει να το γυμνάζει με κόπο και ιδρώτα, αλλά και να το μάθει να υπηρετεί τις σκέψεις του. Τίποτα, του είπε, από τα καλά και τα όμορφα οι θεοί δεν τα προσφέρουν χωρίς κόπο κι επιμέλεια. Αυτός ήταν ο ελληνικός τρόπος ζωής, ο δωρικός. Μόνο δια της ατραπού αυτής δύναται ο σύγχρονος άνθρωπος να εξέλθει από το αδιέξοδο της παρηκμασμένης και νωχελικής εποχής μας.
Γιατί ήταν τόσο σημαντικός ο ρόλος της γυμναστικής για τους νέους;
Με πρότυπο τη Σπάρτη, η γυμναστική επιβαλλόταν από τον νόμο ώστε οι νέοι να αποκτήσουν ισχυρά σώματα. Αυτή η σωματική ρώμη δεν ήταν αυτοσκοπός, αλλά η εξωτερική αντανάκλαση του ελεύθερου ανθρώπου, ο οποίος οριζόταν ως το άτομο που είναι υγιές, ανδρείο, ενάρετο και κυρίαρχο των παθών του. Όπως επισημαίνει ο Πλούταρχος, η ανθρώπινη φύση και η μάθηση δεν αρκούν από μόνες τους, η άσκηση είναι το τρίτο απαραίτητο στοιχείο που ολοκληρώνει την προσωπικότητα του ατόμου. Σύμφωνα με τον Αριστοτέλη, η ψυχή των νέων είναι ακόμα μαλακή, oπότε η συστηματική άσκηση βοηθά στο να ριζώσουν βαθιά οι καλές συνήθειες και οι αρετές προτού σκληρύνει ο χαρακτήρας τους. Καθώς οι νέοι παρασύρονται εύκολα από το επιθυμητικό μέρος της ψυχής, λέει πάντα ο Αριστοτέλης, η γυμναστική λειτουργεί ως ένα μέσο εθισμού στην πειθαρχία, βοηθώντας τους να ζήσουν με σωφροσύνη, εγκράτεια κι υπομονή. Ελεύθεροι άνθρωποι σήμαινε εγκρατείς, ενάρετοι, υγιείς κι ανδρείοι. Και δεν πρέπει να ξεχνάμε τον Πλάτωνα. Στην Πολιτεία του αναφέρει ότι οι νέοι έπρεπε στην αγωγή τους να έχουν και τη γυμναστική, πράγμα το οποίο θεωρούσε απαραίτητο. Υποστήριζε ότι οι νέοι έπρεπε από την παιδική τους ηλικία να ξεκινούν την ενασχόλησή τους με τη γυμναστική και να την εξακολουθούν για όλο τους τον βίο. Ο Πλούταρχος υποστήριζε ακριβώς το ίδιο, επισημαίνοντας ότι οι γονείς δεν έπρεπε να αμελούν τη σωματική άσκηση των τέκνων τους κι ότι ήταν απαραίτητο να τα στέλνουν στους γυμναστές για τη σωματική τους ευεξία, ώστε να αποκτήσουν δυνατά σώματα, επειδή αυτό θα ήταν ωφέλιμο όχι μόνο για τη νεανική τους ηλικία, αλλά για τα βαθιά τους γεράματα
Σε τι βαθμό επηρέαζε το ευ ζην των αρχαίων Ελλήνων η μέριμνα της ψυχής;
Η μέριμνα της ψυχής βασιζόταν στη διατροφή και τη σωματική άσκηση. Ο Ιπποκράτης κι ο Γαληνός συμφωνούσαν ότι οι δυνάμεις της ψυχής επηρεάζονται από την κράση του σώματος και το λογικό μέρος της ψυχής μεταβάλλεται μαζί με την κράση του σώματος. Δηλαδή, η ψυχή επηρεάζεται από τις διατροφικές συνήθειες ενός ανθρώπου με αποτέλεσμα το υγιές ή το ασθενικό σώμα να την διαμορφώνει αναλόγως. Ο Γαληνός υποστήριζε ότι η μελαγχολία, η φρενίτιδα και η μανία είναι δυνάστες της ψυχής και προκύπτουν από το ίδιο το σώμα. Ο Αριστοτέλης ήταν επίσης ένας από αυτούς που πίστευαν ότι οι δυνάμεις της ψυχής είναι ακόλουθες της φύσης του σώματος. Από τις λύπες του σώματος μπορεί να γίνει κακή η ψυχή, λέει ο Πλάτων, επειδή όλες οι ασθένειες της ψυχής προκαλούνται από το σώμα και έτσι στην ψυχή φωλιάζει η κακία. Όμως, η μουσική ήταν επίσης πολύ σημαντική για την υγεία της ψυχής, σε συνδυασμό πάντα με τη γυμναστική. Κάποιος θεός μάλλον, λέει ο Πλάτων, θα είχε χαρίσει στους ανθρώπους τις τέχνης της μουσικής και της γυμναστικής, ούτως ώστε να καλλιεργείται το θυμοειδές μέρος της ψυχής και να οδηγηθούν σε αρμονία το σώμα και η ψυχή. Έπρεπε να επιτευχθεί η αρμονία μεταξύ της γυμναστικής και της μουσικής, έλεγε ο Πλάτων, ώστε να οδηγηθεί η ψυχή στην αρετή της ανδρείας και της σωφροσύνης, καθώς το αντίθετο οδηγούσε την ψυχή στη δειλία και την αμορφωσιά. Έπειτα από αυτά που σας ανέφερα, κοιτάξτε γύρω σας σήμερα κι ακούστε.
Ποια η σχέση του ευ ζην των αρχαίων Ελλήνων με το ζην των σύγχρονων Ελλήνων;
Εκ διαμέτρου αντίθετοι κόσμοι. Η μελέτη του βιβλίου μου καταδεικνύει αυτές τις αντιθέσεις. Άλλωστε, είναι ευκόλως αντιληπτό και ορατό στην εποχή μας, όπου επικρατεί αποκλειστικά το φαίνεσθαι. Η δύναμη της εικόνας και η αδιαφορία για την ψυχική υγεία έχουν καταστήσει τον κόσμο δυστυχή, δίχως μέτρο και αφύσικο. Η παχυσαρκία κι η κατάθλιψη μαστίζουν τον σύγχρονο Έλληνα, τον Ευρωπαίο και τον δυτικό άνθρωπο εν γένει. Η μουσική και οι στίχοι της εποχής μας εκφυλίζουν ψυχικώς τους ανθρώπους του σύγχρονου κόσμου, ιδιαιτέρως τους νέους, καθώς στερούνται αρμονίας, διεγείρουν τα πάθη, ενθαρρύνουν την φιληδονία και καλλιεργούν τη μελαγχολία και τον πεσιμισμό, αλλά και τον υλισμό γενικότερα. Οι αρχαίοι ‘Ελληνες χαρακτήριζαν ως «Ιωνικό τρόπο ζωής» όλα τα προαναφερθέντα χαρακτηριστικά ενός ανθρώπινου βίου. Τον αντίθετο τρόπο ζωής τον καλούσαν «Δωρικό». Συνεπώς, οι αρχαίοι Έλληνες ακολουθούσαν τον δωρικό τρόπο ζωής, ενώ οι σύγχρονοι Έλληνες, αλλά και ο δυτικός κόσμος εν γένει, ακολουθούν τον ιωνικό τρόπο ζωής.
Από όλα όσα αναφέρεις στο βιβλίο σου «Η γυμναστική και το ευ ζην των αρχαίων Ελλήνων», τι πιστεύεις ότι πρέπει να τονίσουμε στους νέους του σήμερα; Ποιο μήνυμα θα ήθελες να στείλεις;
Η γυμναστική και η φροντίδα του σώματος και της φυσικής κατάστασης δεν αποτελεί αυτοσκοπό χάριν της εικόνας. Το λατινικό ρητό «Mens sana in corpore sano», το οποίο σημαίνει «νους υγιής εν σώματι υγιεί», αποτελεί μια διαχρονική διδασκαλία που έχει την ρίζα της στην πλατωνική φιλοσοφία, αλλά και στην γενικότερη αρχαιοελληνική αντίληψη της ζωής και της υγείας. Η σωματική υγεία είναι απαραίτητο να συνδυάζεται με την πνευματική εξέλιξη. Η πνευματική εξέλιξη χωρίς τη μέριμνα για το σώμα και τη φυσική μας κατάσταση αποτελεί λανθασμένη αντίληψη του σύγχρονου κόσμου, όπως και η σωματική άσκηση που ως αυτοσκοπό έχει την εικόνα και την ομορφιά.
Στο βιβλίο σου υπάρχουν υποσημειώσεις και αναφορές σε βιβλιογραφία σε πάρα πολλά σημεία. Μπορούμε να καταλήξουμε στο συμπέρασμα ότι τα βιβλία σου ως συγγραφέας αλλά και ως εκδότης του Έκτορα και της Νέας Γενεάς, ακολουθούν το ίδιο μοτίβο; Δηλαδή, παραπομπές σε βιβλιογραφία, όπως κάθε εμπεριστατωμένη έρευνα;
Μάλιστα, αυτό είναι σωστό. Σε όλα τα βιβλία που έχω συγγράψει ο ίδιος υπάρχει πλήθος υποσημειώσεων με παραπομπές σε πρωτογενείς πηγές ή επεξηγήσεις για τα θέματα που αναφέρονται. Ομοίως, στις εκδόσεις του Έκτορα και της Νέας Γενεάς ακολουθώ την ίδια τακτική σε πάρα πολλές εκδόσεις, τις οποίες συν τοις άλλοις έχω προλογίσει ο ίδιος. Αυτό βοηθάει τον αναγνώστη να έρθει σε επαφή με περισσότερες πληροφορίες, προκειμένου να κατανοήσει ευκολότερα και πιο σύντομα γεγονότα και ιδέες που αναφέρει ο εκάστοτε συγγραφέας. Τα έργα που γράφτηκαν σε άλλη ιστορική περίοδο περιέχουν πολλές πληροφορίες και αναφορές σε πρόσωπα ή γεγονότα για τα οποία ο αναγνώστης ενδέχεται να μην γνωρίζει πάντα για αυτά. Έτσι, το περιεχόμενο των έργων γίνεται πιο προσιτό στον μέσο αναγνώστη.
Πώς μπορεί να βρει κανείς τα βιβλία σου;
Tα βιβλία μου, όπως και οι εκδόσεις των εκδοτικών οίκων μου, διατίθενται μέσω του ηλεκτρονικού μου καταστήματος neageneapublishing.gr, αλλά και σε όλα τα βιβλιοπωλεία κατόπιν παραγγελίας.