Χρίστος Στεργ. Μπελλές
Tα «παιδιά της ουτοπίας»
Συνέντευξη με την Ευτυχία Λαμπροπούλου
Με την ευκαιρία της έκδοσης της νέας Ποιητικής Συλλογής σας: «Μυρτώ», μέσα στον Ιανουάριο, γεννιέται και το ένατο παιδί σας… Μιλήστε μας για τα εννιά παιδιά σας, τα «παιδιά της ουτοπίας», όπως τα αποκαλείτε…
Απάντηση: Στόλισα γιορτινά τα 9 παιδιά μου και σας τα συστήνω ηλικιακά – από το μεγαλύτερο προς το μικρότερο – για όσους από σας δεν έτυχε να τα γνωρίζουν: ΑΡΚΥΕΣ, Εκδόσεις «Νέα Σύνορα, Α.Α. Λιβάνη», 1995 / ΦΡΥΚΤΩΡΙΑ, Εκδόσεις «Νέα Σύνορα, Α.Α. Λιβάνη», 1998 / ΧΙΜΑΙΡΙΚΟ ΣΕΡΓΙΑΝΙ, Εκδόσεις «Νέα Σύνορα, Α.Α. Λιβάνη», 1999 / ΑΙΜΑ ΠΙΝΕΛΙΑ, Εκδόσεις «Νέα Σύνορα, Α.Α. Λιβάνη», 2000 / ΓΝΟΦΟΣ, Εκδόσεις «Ιωλκός», 2002 / ΙΜΕΡΟΣ (1ο Πανευρωπαϊκό Βραβείο Ποίησης), Εκδόσεις «Ελληνικά Γράμματα», 2006 / ΔΗΙΑΝΕΙΡΑ, Εκδόσεις «Ελληνικά Γράμματα», 2010 / ΔΙΟΤΙΜΑ, Εκδόσεις «Ιωνία», 2021 / ΜΥΡΤΩ, Εκδόσεις «Ιωνία», 2024 (κυκλοφορεί το Ιανουάριο 2024)…
Λοιπόν; Ακούστε, τώρα, το απόσταγμα ενός παραμυθιού-παραβολή, που έχει σχέση με τη γένεση και τις ρίζες τούτων των παιδιών: Από πολύ μικρός, μέσα στα τόσα παραμύθια που μ’ έμαθε η γιαγιά, ξεχώριζα τούτο το όμορφο, εντυπωσιακό, ρομαντικό, ζείδωρο, αληθινό παραμύθι με ηθικό δίδαγμα: «κάθε φορά που ένα παιδί γεννιέται μες στη γειτονιά, κάθε φορά κι ένας Χριστός ξαναγεννιέται…».
Αυτό μ’ έκανε ν’ αγαπώ το Χριστό, τη μάνα Παναγιά, τους ανθρώπους, μα προπαντός τα παιδιά. Αυτό μ’ έκανε να γίνω δάσκαλος, να γίνω ποιητής και να μπορώ να γεμίζω τις χούφτες μου ήλιο, άστρα, ουρανό για τα παιδιά, να ψηλαφίζω σκιές και ψιθύρους Ύπαρξης μέσα στη σιγαλιά της νύχτας και να μεθώ φεγγάρια, θάνατο.
Εννιά παιδιά, λοιπόν, της ουτοπίας, της χίμαιρας, της αγάπης, του έρωτα, της μοίρας, της αντίστιξης, της αλγηδόνας, του γνόφου, της Ύπαρξης και του Θεού μου… Εννιά παιδιά… τα δικά μου παιδιά…
Καθηγητής Πανεπιστημίου, Ιστορικός, με πρωτότυπες εργασίες διεθνώς, συγγραφέας, ερευνητής, αρθρογράφος και πολυβραβευμένος ποιητής με διεθνή βραβεία. Πώς προέκυψε η ενασχόλησή σας με την ποίηση και τι είναι αυτό που αγαπάτε περισσότερο;
Απάντηση: Θα σου εκμυστηρευτώ, αγαπημένη μου, με πάσα ειλικρίνεια, πως η μεγάλη μου ερωμένη ήταν και είναι η Ποίηση… Η Ιστορία, απλά, δε μου δίνει διαζύγιο… Αν κα δεν πέρασα άσχημες μμέρες μαζί της. Θα επαναλάβω, όμως, τα λόγια του αγαπημένου μου Νικηφόρου Βρεττάκου : «Αν δεν μου έδινες την ποίηση, Κύριε, δεν θα ́χα τίποτε για να ζήσω»
Γράφω, λοιπόν, ποίηση για τέσσερις, κύρια, λόγους: Ο πρώτος είναι η αγάπη μου στη Ζωή, τον Άνθρωπο, την Ύπαρξη.
Ο δεύτερος λόγος πηγάζει από το φόβο μου στο θάνατο, το χρόνο, την αέναη ανθρώπινη αγωνία για αιωνιότητα. Για μένα ο φόβος του θανάτου, είναι ο φόβος που αφορά στην παύση ζωής και προέρχεται απ’ την έντονη αίσθηση του εαυτού μου, από την έντονη αίσθηση ζωής. Όσο αφορά στην ανθρώπινη αγωνία για αιωνιότητα, την απάντηση δίδει, ο Γιώργος Σεφέρης, στις «Δοκιμές» του: «Ο άνθρωπος είναι έτσι φτιαγμένος που δεν μπορεί να ζήσει χωρίς την ασφάλεια της αιωνιότητας. Κάποτε θυσιάζει εύκολα τη ζωή του, την αιωνιότητα δεν τη θυσιάζει». Ο τρίτος λόγος οφείλεται στη γλώσσα. Τη γλώσσα με την οποία ο Ρωμαίος Κικέρων ήθελε να διαλέγονται οι θεοί: «ει οι θεοί διαλέγονται, τη των Ελλήνων γλώττη χρώνται». Και όταν λέμε γλώσσα εννοούμε τη μια και ενιαία ελληνική γλώσσα. Τη γλώσσα που σου δίνει τη δυνατότητα να επικοινωνείς απευθείας με την Ιστορία σου, τις ρίζες σου, τους θεούς σου, κάθε στιγμή που τη μιλάς. Δεν κατοικούμε μια χώρα, κατοικούμε μια Γλώσσα και μια Ιστορία.
Ο τέταρτος λόγος είναι προσωπικός και αφορά στη δυνατότητα, την ευχέρεια συνδιαλογής με τον ίδιο τον εαυτό μου.
“Ο Μύθος, πρωτότοκος γιος του Λόγου, της Φαντασίας, της Αρμονίας, της Μουσικής, έχει την όψη της Ποίησης και την ηλικία του Κόσμου”.
Συνδυάζετε το έργο σας σε αρκετά Πανεπιστήμια με ενεργή συμμετοχή σε πολλούς επιστημονικούς φορείς σε διευθυντικές θέσεις σε τομείς που αφορούν την οικονομία, την ιστορία, την παράδοση, τον πολιτισμό και την παιδεία γενικότερα. Με δεδομένη αυτή τη συμμετοχή σας ποιες είναι οι προτάσεις σας σ’ αυτούς τους τομείς μπροστά στις προκλήσεις της Ενωμένης Ευρώπης;
Απάντηση: Η κλασική παιδεία μας ανήκει στα πανανθρώπινα τιμαλφή. Τα ομηρικά και ησιόδεια έπη – 700 π.Χ. περίπου – αποτελούν τις πρώτες γραπτές μαρτυρίες στην Ευρώπη και ο άνθρωπος, ιστορικά, στην Ελλάδα «ταυτοποιείται» ως αυταξία. Σ’ αυτό το συγκριτικό μας οικουμενικό πλεονέκτημα επένδυε ο μέγιστος κυβερνήτης της πατρίδας, ο Ιωάννης Καποδίστριας, όταν οραματιζόταν την Ελλάδα ένα απέραντο «Διεθνές Πανεπιστήμιο». Απ’ τις κοιλάδες της αιωνιότητας ο μεγάλος Ελύτης συγκατανεύει: «ως κι ένα περιβόλι ολόκληρο έβγαλα γιομάτο εσπεριδοειδή που μύριζαν Ηράκλειτο κι Αρχίλοχο. Μα ’ταν τόση η ευωδιά που φοβήθηκα. Κι έπιασα σιγά – σιγά να δένω λόγια σαν διαμαντικά, να την καλύψω τη χώρα που αγαπούσα»…
Να γίνετε πιο σαφής;
Απάντηση: Ακόμα; (γέλια…). Έχετε φανταστεί, αν ο Πλάτωνας και ο Αριστοτέλης είχαν γεννηθεί στη Γαλλία, πόσες Ακαδημίες Πλάτωνα και πόσα Λύκεια Αριστοτέλη θα είχαν ιδρυθεί; Μπορείτε να αναλογιστείτε πόσους συνεδριακούς επισκέπτες θα είχαν ετήσια, με ό,τι τούτο συνεπάγεται για τον τόπο; Δεν έχουμε, δυστυχώς, επενδύσει στο μεγαλύτερο διεθνώς συγκριτικό μας πλεονέκτημα: τον Πολιτισμό και την Ιστορία.
Θα μου επιτρέψετε να σας υπενθυμίσω τις επισημάνσεις-προτροπές του Γάλλου Προέδρου, Φρανσουά Μιτεράν, προς επιφανή Έλληνα πολιτικό: «Αν ήμουν πρωθυπουργός της Ελλάδας, δε θα έκανα τίποτε που να μην περνά μέσα απ’ τον Πολιτισμό».
“Ο Πλάτων σταθμίζει την Ποίηση και την Μουσική σαν κορυφαίες των τεχνών και, θέλοντας να δείξει τη σχέση μουσικής και ζωής, υποστηρίζει πως, όταν αλλάζει η μουσική, πρέπει να αλλάξουν και οι Νόμοι της Πολιτείας”.
Έχετε γράψει πολλά ιστορικά βιβλία για το Αιγαίο, τη Μεσόγειο, το Βυζάντιο και τη Φραγκοκρατία και παράλληλα έχουν εκδοθεί οκτώ ποιητικές σας συλλογές. Υπάρχει συγγένεια μεταξύ ποίησης και ιστορίας;
Απάντηση: Πιστεύω ακράδαντα πως μέσα από την πραγματική ζωή βγαίνει και η πραγματική ποίηση. Το τραγούδι, για παράδειγμα, σαν ποιητικό είδος εκφράζει την εποχή του κι αποτελεί έναν από τους στενότερους συγγενείς της Ιστορίας, ανεξάντλητη και αντικειμενική πηγή της. Χάριν παραδείγματος, ο ιστορικός ερευνητής μέσα απ’ τα τραγούδια του Στέλιου Καζαντζίδη, θα μπορέσει να αντλήσει σοβαρά στοιχεία καταγραφής γεγονότων και συμπερασμάτων για το κοινωνικοοικονομικό γίγνεσθαι της δεκαετίας του ’50, ’60. Ο Πλάτων σταθμίζει την Ποίηση και την Μουσική σαν κορυφαίες των τεχνών και, θέλοντας να δείξει τη σχέση μουσικής και ζωής, υποστηρίζει πως, όταν αλλάζει η μουσική, πρέπει να αλλάξουν και οι Νόμοι της Πολιτείας. Δεν πρέπει να λησμονούμε, άλλωστε, πως και ο Όμηρος, πέρα από ποιητής των ποιητών, θεωρείται από πολλούς και πρώτος και μέγιστος ιστορικός.
Ποιος ποιητής σας επηρέασε πιο πολύ; Τι ήταν αυτό που τον έκανε τόσο ξεχωριστό;
Απάντηση: Το έχω πει αλογάριαστες φορές, θα το επαναλάβω, γιατί κάθε φορά που τον μνημονεύω αισθάνομαι να ανάβω ένα κερί τιμής και μνήμης. Ομιλώ για τον παμμέγιστο Ποιητή και Άνθρωπο, τον ΝΙΚΗΦΟΡΟ ΒΡΕΤΤΑΚΟ. Η καρδιά του ήταν φορτωμένη όλον τον κόσμο, στο ψηφιδωτό του προσώπου του η Ρωμιοσύνη ολάκερη, με εκτυφλωτικές ψηφίδες αλγηδόνας… Ήμουν φοιτητής, τότες, σαν ένιωσα τον ίσκιο ενός Θεού και μιας Ισόθεης Ποίησης… Και ήμουν όλβιος και ήμουν ευλογημένος…
Από που αντλείτε την έμπνευσή σας; Τι σας κινητοποιεί δημιουργικά;
Απάντηση: Ο Μύθος, πρωτότοκος γιος του Λόγου, της Φαντασίας, της Αρμονίας, της Μουσικής, έχει την όψη της Ποίησης και την ηλικία του Κόσμου. Αυτό μας οδηγεί στο στερρό συμπέρασμα πως ο ποιητής, αταβιστικά, και όχι μόνο, είναι παράλληλα και μεγάλος «παραμυθάς» με την καλή έννοια του όρου, που αφορά κύρια στην ηδύτητα της αφήγησής του. Και ακόμα κάτι συνεπικουρικό των λεχθέντων συνιστά το γεγονός πως: μεγάλος ποιητής είναι εκείνος που προξενεί έκπληξη με το να γράφει για κάτι που εμείς το ξέραμε πάντα. Και εκείνο, που θέλει τον ποιητή από τα ράκη να φτιάχνει Βασιλικό Χιτώνα. Στην ίδια τροχιά και το σκεπτικό του μεγάλου Οδυσσέα Ελύτη: «Οι κακοί ποιητές τρέφονται από τε γεγονότα, οι μέτριοι από τα αισθήματα και οι καλοί από τη μετατροπή του τίποτα, σε κάτι».
Βέβαια, δεν πρέπει να μένουν αστάθμητα τα βιώματα του ποιητή, τα σεργιάνια του στα λημέρια της γνώσης και της επίγνωσης και εκείνα των Θεών του, η κουλτούρα του, η παιδεία του, η ποικιλώνυμη εκπαίδευση του και οι «καιροί», οι «καιροί» της βιωτής του, καθώς και το πολύτροπο της ύπαρξής του…
Ποιο είναι το motto σας;
Απάντηση: Πολλά τα μότο μου, αυτά που αποκαλώ «σοφίες της ερήμου». Θα μείνω σε αυτό που αφορά στην ουτοπία, μιας και είμαι ένας, αθεράπευτα, χιμαιρικός, ουτοπικός σεργιανιτής, μιας και η ουτοπία μάς κρατά ακόμα ζωντανούς, διατηρεί αναμμένη τη σπίθα της ελπίδας για ένα καλύτερο αύριο, δίνει παράλληλα μια ζείδωρη αιτιολογία και δικαιολογία στην Ύπαρξη. Το μότο μου, λοιπόν, γιατί φοβάμαι πως σε μπέρδεψα (γέλια): «Ουτοπία (ου + τόπος), δεν είναι το μη πραγματοποιήσιμο, αλλά αυτό που δεν έχει ακόμη πραγματοποιηθεί»…
Τι θαυμάζετε περισσότερο στους ανθρώπους;
Απάντηση: Θαυμάζω τους ανθρώπους που είναι ενδεδυμένοι χιτώνα γενναιοδωρίας, σεμνότητας, φιλαλληλίας, αλτρουισμού. Θαυμάζω και αυτούς που ερωτεύονται, που πεθαίνουν μέσα στο παραλήρημα του πάθους τους, αυτό που ο Πλάτωνας αποκαλεί «Θεία Τρέλα» και, καταπώς υποστηρίζει, είναι ανώτερο απ ́ την ανθρώπινη σωφροσύνη… Θαυμάζω και τους ανθρώπους που έχουν ποικιλώνυμη πίστη άσχετα αν σε εκφράζει ή όχι και αυτό γιατί έχουν μπούσουλα, έχουν Θεό…
Τι θεωρείτε ότι φέρνει ισορροπία στον άνθρωπο;
Απάντηση: Η ευτυχία. Ο άνθρωπος είναι η πιο τραγική φιγούρα στην Ύπαρξη, γιατί έχει συνείδηση των όσων ζει, γιατί έχει συνείδηση της πρόσκαιρης ζωής του. Γι› αυτό είναι αμαρτία να ζεις χωρίς να κάνεις τον εαυτό σου ευτυχισμένο. Είναι αμαρτία, όταν, κατά τον ποιητή: «τα όνειρά μας αναβάλλονται διαρκώς, μέχρι που γίνονται γηρατειά». Η ευτυχία διδάσκεται με την αρετή, αποκτάται μμε την αρετή. Και η αρετή, που είναι η τάση προς την ηθική τελειότητα, κατακτιέται με την Παιδεία, αφού η Παιδεία αποτελεί την πνευματική και ηθική αγωγή του ανθρώπου…
“Αγαπώ την αγάπη και ερωτεύομαι τον έρωτα… Αποτελεί υψίστη αντινομία το γεγονός: να είσαι ποιητής και να μην αγαπάς…”.
“Η φωτογραφία από διάλεξή του Χρίστου Στεργ. Μπελλέ : «Έρωτας, Σωκράτης, Διοτίμα»… στο Πανεπιστήμιο Lecce:
Τι φοβάστε περισσότερο;
Απάντηση: Το μίσος, το φθόνο και τη διαβολή. Τρεις δίστομοι λάζοι στα χέρια του μεγαλύτερου θεριού που λέγεται άνθρωπος, καταπώς υποστηρίζει ο Σοφοκλής: «πολλά τα δεινά κ ́ουδέν ανθρώπου δεινότερον πέλει»… (Δεν υπάρχει μεγαλύτερο θεριό από τον άνθρωπο). Ο Λατίνος κωμωδιογράφος, Πλαύτος, το λέει με τα δικά του λόγια: homo homini lupus… (λύκος ο άνθρωπος για τον άνθρωπο)…
Τι είναι χαρούμενη ζωή για εσάς;
Απάντηση: Να αγαπάς και να αγαπιέσαι!!! Ο Σοφοκλής, στην Αντιγόνη του, τα λέει όλα σε μια φράση: «Ούτοι συνέχθειν, αλλά συμφιλείν έφυν» (γεννήθηκα για να μοιράζομαι την αγάπη και όχι το μίσος)… Αυτό, ακριβώς, που υποστηρίζει, με το δικό του ιδιαίτερο τρόπο, ο Αλμπέρ Καμύ: «Δε γνωρίζω άλλο χρέος από την αγάπη»… Αν επιμείνεις, θα σου πω πως: αγαπώ την αγάπη και ερωτεύομαι τον έρωτα και, ακόμα, πως αποτελεί υψίστη αντινομία το γεγονός: να είσαι ποιητής και να μην αγαπάς…
Έχεις μια γεμάτη ζωή όταν…
Απάντηση: Όταν… μας γίνει βίωμα, επίγνωση, η προτροπή του μεγάλου ποιητή, Τάσου Λειβαδίτη: «Ο κόσμος μόνο όταν τον μοιράζεσαι υπάρχει». Οι Άραβες το λένε διαφορετικά με το ίδιο, όμως, θεσπέσιο νόημα: «Τέντα χωρίς φιλοξενούμενο είναι φτωχική»…
Χαρίστε μας ένα ποίημά σας…
ΚΡΙΝΕ ΜΕ…
Σ’ όλη μου τη ζωή, γιε μου, / μη νομίζεις
πως έκανα και τίποτε σπουδαίο… /
Προσπαθούσα: / να σταυρώσω την
ουτοπία /μ’ ένα κλωνάρι ελιάς και
μια ανατολή ̇ / να δέσω κόμπο τις
χρυσές κλωστές του ήλιου / με το
δάκρυ ενός παιδιού ̇/ να μερέψω τις
κατεβασιές του χειμώνα / πλέκοντας
πεφταστέρια σε κορφές κυπαρισσιών ̇
/ να σμιλέψω στ’ αργαστήρι μου / τ’
όνειρο – δαχτυλίδι / για να παντρέψω
τον κόσμο /…
Μη νομίζεις πως έκανα και τίποτε
σπουδαίο, γιε μου, / σ’ όλη μου τη ζωή…
κ. Μπελλέ, σε ποιον Θεό πιστεύετε μας, αν πιστεύετε, τον περιγράφετε, αν υπάρχει;
Απάντηση: Όταν οι σπουδαστές του ρωτούσαν τον Αϊνστάϊν, αν πιστεύει στο Θεό, εκείνος στερεότυπα τους απαντούσε: «Πιστεύω στο Θεό του Σπινόζα». Ο Μπάρουχ Σπινόζα ήταν Ολλανδός φιλόσοφος του 17ου αιώνα. Ιδού ο Θεός του Σπινόζα και τα λόγια που έβαζε στο στόμα Του, όταν απευθυνόταν στον άνθρωπο: “Σταμάτα να προσεύχεσαι και να χτυπιέσαι στο στήθος! Αυτό που θέλω να κάνεις είναι να βγεις έξω στον κόσμο και να χαρείς τη ζωή σου. Θέλω να ζεις, να τραγουδάς, ναι χαίρεσαι και να απολαμβάνεις όλα αυτά που έχω φτιάξει για σένα. Σταμάτα πια να πηγαίνεις σε εκείνους τους μελαγχολικούς, σκοτεινούς και κρύους ναούς που εσύ ο ίδιος κατασκεύασες και λες πως είναι το σπίτι μου. Το σπίτι μου είναι στα βουνά, στα δάση, στα ποτάμια, στις λίμνες, στις θάλασσες. Εκεί είναι που ζω και εκφράζω την αγάπη μου για σένα» (…) «Σταμάτα πια να διαβάζεις υποτιθέμενες άγιες γραφές που δεν έχουν να κάνουν τίποτα με εμένα. Αν δεν μπορείς να με διαβάσεις σε ένα ηλιοβασίλεμα, στην εξοχή, στο βλέμμα των φίλων σου, στα μάτια του παιδιού σου, δε θα με βρεις σε κανένα βιβλίο»! Μπορεί να μην είμαι ο Αϊνστάϊν, (γέλια), αλλά αυτό δε με εμποδίζει να προσκυνώ τον ίδιο Θεό. Και το κάνω, όταν στα ποιήματά μου πυρακτωμένα διατυμπανίζω «Ο Θεός αγάπη εστί» και όλα αυτά στο παραπάνω ποίημα που επέλεξες. Σ’ ένα άλλο ποίημά μου, από την Ποιητική μου Συλλογή «Δηιάνειρα», σκιαγραφώ εναργώς το Θεό μου, που δεν απέχει πολύ από εκείνον του Σπινόζα. Τίτλος του:
Ο ΘΕΟΣ ΜΟΥ: Ιδού ο
Θεός μου / αρκυωρεί στο κόκκινο τρια-
ντάφυλλο / κι ερυθριά συγνώμη / για τ’
αγκάθια του…
Ο Καθηγητής-Ιστορικός, Χρίστος Στεργ. Μπελλές, πέρα από το πανεπιστημιακό του έργολειτούργημα έχει εργαστεί σε διευθυντικές θέσεις και ως σύμβουλος, σε θέματα που αφορούν στην Ιστορία, την Παράδοση, τον Πολιτισμό, την Παιδεία. Υπήρξε Πρόεδρος της Δημόσιας Κεντρικής Ιστορικής Βιβλιοθήκης «Κοραής». Είναι Πρόεδρος Διοικούσας Επιτροπής του «Διεθνούς Κέντρου Παιδείας και Πολιτισμού «ΙΩΝΙΑ», καθώς και του Ελεύθερου Πανεπιστημίου «Ιωνία». Έχει ένα μεγάλο συγγραφικό έργο:16 ιστορικά βιβλία, 11 πρωτότυπες διεθνώς ιστορικές μονογραφίες, αξιόλογες μελέτες και πολλά επιστημονικά άρθρα σε σπουδαία και έγκριτα περιοδικά, ελληνικά και ξένα. Έχει 8 πολυβραβευμένες ποιητικές συλλογές («Άρκυες», «Φρυκτωρία», «Χιμαιρικό σεργιάνι», «Αίμα πινελιά», «Γνόφος», «Ίμερος», «Δηιάνειρα», «Διοτίμα»). Για το «ΙΜΕΡΟΣ», απέσπασε το 1ο Πανευρωπαϊκό Βραβείο Ποίησης. Τον Ιανουάριο εκδίδεται η νέα του Ποιητική Συλλογή: «Μυρτώ»…