Υπάρχουν άνθρωποι που επιλέγουν να αφιερώσουν τη ζωή τους σε ένα επάγγελμα και εκείνοι που αφιερώνουν ολόκληρη την ύπαρξή τους σε μια αποστολή. Ο Αναστάσιος Γερασιμάτος ανήκει αναμφίβολα στη δεύτερη κατηγορία.
Ειδικός εμπειρογνώμονας και διαχειριστής κρίσεων, καταστροφών και εκτάκτων αναγκών, έχει περάσει περισσότερες από τέσσερις δεκαετίες στην πρώτη γραμμή, εκεί όπου ο χρόνος μετρά αντίστροφα και κάθε απόφαση μπορεί να κρίνει τη ζωή ή τον θάνατο. Από τους καταστροφικούς σεισμούς της Ελλάδας μέχρι αποστολές στο εξωτερικό, σε εμπόλεμες περιοχές και τόπους που δοκιμάστηκαν από μεγάλες φυσικές καταστροφές, έζησε γεγονότα που οι περισσότεροι γνωρίζουμε μόνο μέσα από τις εικόνες της τηλεόρασης.
Σήμερα, ως επικεφαλής και εισηγητής του Ελληνικού Ινστιτούτου Διαχείρισης Κρίσεων και Καταστροφών, του Ε.Ι.ΔΙ.Κ.ΚΑ., συνεχίζει το έργο του με τον ίδιο ζήλο, εκπαιδεύοντας χιλιάδες πολίτες, επαγγελματίες και στελέχη οργανισμών στις πρώτες βοήθειες, στη διαχείριση κρίσεων, στην πρόληψη και στην ασφάλεια. Για τον ίδιο, η γνώση δεν αποτελεί προνόμιο των λίγων. Είναι δικαίωμα όλων και το ισχυρότερο όπλο απέναντι σε κάθε έκτακτη ανάγκη.
Στη συνέντευξη που ακολουθεί, ο Αναστάσιος Γερασιμάτος δεν περιορίζεται στην αφήγηση συγκλονιστικών εμπειριών. Μιλά με ειλικρίνεια για τα λάθη που εξακολουθεί να επαναλαμβάνει η κοινωνία, για την απουσία κουλτούρας πρόληψης, για τις ευθύνες της Πολιτείας, αλλά και για τη δύναμη που μπορεί να αποκτήσει κάθε πολίτης όταν εκπαιδευτεί σωστά. Οι απαντήσεις του δεν επιδιώκουν να εντυπωσιάσουν. Προκαλούν προβληματισμό, γεννούν ερωτήματα και υπενθυμίζουν ότι πίσω από κάθε τραγωδία υπάρχουν αποφάσεις που προηγήθηκαν.
Γιατί, όπως ο ίδιος πιστεύει, οι καταστροφές δεν αντιμετωπίζονται μόνο όταν συμβούν. Αντιμετωπίζονται πολύ νωρίτερα, μέσα από την πρόληψη, την εκπαίδευση και την καλλιέργεια μιας κοινωνίας που γνωρίζει να προστατεύει τη ζωή.
Η δημοσιογράφος Ευτυχία Λαμπροπούλου για το περιοδικό «πατρινόραμα-hellenic» συναντά τον άνθρωπο που έχει αφιερώσει τη ζωή του στην προστασία του ανθρώπου και, μέσα από μια ουσιαστική συζήτηση, φωτίζει μια πλευρά της διαχείρισης κρίσεων που σπάνια φτάνει στη δημόσια συζήτηση. Μια συνέντευξη που δεν αφορά μόνο όσους υπηρετούν την πολιτική προστασία, αλλά κάθε πολίτη που θέλει να κατανοήσει γιατί η πρόληψη αποτελεί τη σημαντικότερη μορφή ασφάλειας.
Έχετε βρεθεί στην πρώτη γραμμή πολέμων, φυσικών καταστροφών και ανθρωπιστικών κρίσεων. Υπήρξε κάποια στιγμή που, παρά την πολυετή εμπειρία σας, αισθανθήκατε ότι η ανθρώπινη οδύνη ξεπέρασε κάθε επαγγελματική προετοιμασία. Πώς τη διαχειριστήκατε;
Από τα δεκαέξι μου χρόνια η διαχείριση κρίσεων έγινε τρόπος ζωής. Δεν ήταν απλώς μια επαγγελματική επιλογή. Ήταν κάτι που διαμόρφωσε τον χαρακτήρα και την προσωπικότητά μου. Η πρώτη μεγάλη καταστροφή που βίωσα ήταν ο σεισμός της Καλαμάτας το 1986. Από τότε ακολούθησαν σχεδόν όλες οι μεγάλες καταστροφές στην Ελλάδα, από το Αίγιο και τα Γρεβενά μέχρι την Κοζάνη. Βρέθηκα επίσης σε αποστολές στην Τουρκία, στη Γιουγκοσλαβία, στην Αλβανία, στη Γεωργία και στην Ιταλία. Εκεί όπου υπήρχε μια μεγάλη κρίση, υπήρχε και η ανάγκη να βρεθούμε δίπλα στους ανθρώπους που δοκιμάζονταν.
Το πεδίο μιας καταστροφής σε διδάσκει ότι τίποτα δεν είναι δεδομένο. Δεν γνωρίζεις ποτέ τι θα συναντήσεις, ούτε ποιοι κίνδυνοι σε περιμένουν. Όταν επιχειρείς μέσα σε ένα κτίριο που έχει καταρρεύσει από σεισμό, γνωρίζεις ότι ένας μετασεισμός μπορεί να εγκλωβίσει για πάντα και τον διασώστη. Παρ’ όλα αυτά, εκείνη τη στιγμή δεν σκέφτεσαι τον φόβο. Σκέφτεσαι μόνο τον άνθρωπο που περιμένει να σωθεί.
Η ανθρώπινη οδύνη δεν συνηθίζεται ποτέ. Όσο μεγάλη κι αν είναι η εμπειρία σου, κάθε καταστροφή είναι διαφορετική. Εκείνο που αλλάζει είναι ότι μαθαίνεις να ελέγχεις το συναίσθημά σου, ώστε να μη σε εμποδίσει να πάρεις τη σωστή απόφαση τη στιγμή που κάποιος έχει ανάγκη τη βοήθειά σου.
Πίσω από κάθε επιτυχημένη επιχείρηση διάσωσης υπάρχουν και στιγμές που δεν ξεχνιούνται ποτέ. Ποια εικόνα ή ποιο πρόσωπο κουβαλάτε ακόμη μέσα σας και γιατί δεν έφυγε ποτέ από τη μνήμη σας;
Υπάρχουν πολλές εικόνες που σε συνοδεύουν για μια ζωή. Αν όμως έπρεπε να ξεχωρίσω μία, αυτή θα ήταν η επιχείρηση διάσωσης στο Γκολτσούκ της Τουρκίας, μετά τον καταστροφικό σεισμό του 1999.
Μαζί με αμερικανική ομάδα διάσωσης προσπαθήσαμε να απεγκλωβίσουμε έναν άνθρωπο που παρέμενε ζωντανός κάτω από τα ερείπια. Για να σωθεί η ζωή του, οι συνθήκες επέβαλαν μια εξαιρετικά δύσκολη απόφαση. Χρειάστηκε να γίνει ακρωτηριασμός του κάτω άκρου του μέσα στα συντρίμμια.
Είναι από τις στιγμές που δεν διαγράφονται ποτέ από τη μνήμη. Κανείς δεν θέλει να βρεθεί μπροστά σε ένα τέτοιο δίλημμα. Εκείνη τη στιγμή, όμως, δεν επιλέγεις ανάμεσα σε δύο καλές λύσεις. Επιλέγεις ανάμεσα στη ζωή και στον θάνατο. Ο άνθρωπος αυτός έζησε και αυτό είναι που δίνει νόημα σε κάθε δύσκολη απόφαση που καλείται να πάρει ένας διασώστης.
Μετά από δεκαετίες στην εκπαίδευση και στη διαχείριση κρίσεων, πιστεύετε ότι οι κοινωνίες μαθαίνουν πραγματικά από τις τραγωδίες ή τείνουν να ξεχνούν μέχρι να έρθει η επόμενη καταστροφή;
Δυστυχώς, η εμπειρία μου δείχνει ότι οι κοινωνίες ξεχνούν πολύ γρήγορα. Τα γεγονότα στην Ελλάδα αποδεικνύουν ότι αρνούμαστε να μάθουμε από τα λάθη μας. Οι μεγάλες πυρκαγιές του 2007 προηγήθηκαν της τραγωδίας στο Μάτι το 2018 και όμως δεν αποκτήσαμε ποτέ την κουλτούρα πρόληψης που απαιτούσαν εκείνες οι εμπειρίες.
Έχουμε υιοθετήσει την αντίληψη ότι η καταστροφή συμβαίνει πάντα στους άλλους. Πιστεύουμε ότι δεν θα μας αγγίξει ποτέ προσωπικά και γι’ αυτό δεν προετοιμαζόμαστε. Αυτό είναι ίσως το μεγαλύτερο έλλειμμα της ελληνικής κοινωνίας.
Η γνώση υπάρχει. Οι δυνατότητες εκπαίδευσης υπάρχουν. Παρ’ όλα αυτά, ακόμη και σήμερα συναντάμε εκπαιδευτικούς που δεν γνωρίζουν πώς χρησιμοποιείται ένας πυροσβεστήρας ή πώς αντιμετωπίζεται μια καρδιακή ανακοπή ή ένα σοβαρό τραύμα μέχρι να φτάσουν οι διασώστες. Δεν λείπει η γνώση. Λείπει η απόφαση να την αποκτήσουμε πριν τη χρειαστούμε.
Η πρόληψη δεν πρέπει να ενεργοποιείται μετά από κάθε τραγωδία και να ξεχνιέται λίγους μήνες αργότερα. Πρέπει να γίνει μέρος της καθημερινής μας κουλτούρας. Μόνο τότε θα μπορούμε να πούμε ότι πραγματικά μάθαμε από τα λάθη του παρελθόντος. Γιατί όπως λέει και ένας φιλόσοφος «Αν επιζητάς ειρήνη ετοιμάσου για πόλεμο».
Έχετε εκπαιδεύσει χιλιάδες ανθρώπους να σώζουν ζωές. Υπάρχει κάποια ιστορία πρώην εκπαιδευόμενού σας που σας έκανε να νιώσετε ότι όλη αυτή η διαδρομή άξιζε κάθε θυσία;
Η μεγαλύτερη ανταμοιβή για έναν εκπαιδευτή δεν είναι τα πιστοποιητικά ούτε οι αριθμοί. Είναι η στιγμή που πληροφορείται ότι ένας άνθρωπος αξιοποίησε τη γνώση που απέκτησε για να σώσει μια ζωή.
Στα περισσότερα από σαράντα χρόνια που ασχολούμαι με την εκπαίδευση στις πρώτες βοήθειες, στη διαχείριση κρίσεων και στην αντιμετώπιση καταστροφών, έχω δεχθεί αμέτρητα τηλεφωνήματα και μηνύματα από ανθρώπους που εκπαιδεύτηκαν κοντά μας και βρέθηκαν μπροστά σε μια κρίσιμη στιγμή. Άλλοι βοήθησαν σε τροχαία δυστυχήματα, άλλοι αντιμετώπισαν εργατικά ατυχήματα, άλλοι έκαναν καρδιοπνευμονική αναζωογόνηση σε έναν συνάνθρωπό τους μέχρι να φτάσει το ασθενοφόρο.
Κάθε μία από αυτές τις ιστορίες είναι για μένα μια προσωπική δικαίωση. Η γνώση δεν αποκτάται για να μένει σε μια αίθουσα διδασκαλίας. Υπάρχει για να εφαρμόζεται όταν κάποιος κινδυνεύει. Εκείνη τη στιγμή αντιλαμβάνεσαι ότι όλη αυτή η διαδρομή άξιζε κάθε κόπο, γιατί το πραγματικό αποτέλεσμα δεν είναι οι εκπαιδεύσεις που πραγματοποιήθηκαν, αλλά οι ανθρώπινες ζωές που σώθηκαν χάρη σε αυτές.
Όταν επιστρέφατε από αποστολές σε εμπόλεμες ζώνες ή περιοχές μεγάλων καταστροφών, πώς βρίσκατε τη δύναμη να αφήσετε πίσω όσα είχατε ζήσει και να συνεχίσετε να εκπαιδεύετε άλλους με την ίδια πίστη και αφοσίωση;
Όταν έχεις ζήσει από κοντά μεγάλες καταστροφές, αντιλαμβάνεσαι ότι κάθε περίοδος ηρεμίας είναι στην πραγματικότητα μια περίοδος προετοιμασίας για την επόμενη κρίση. Η σημερινή μας καθημερινότητα είναι απλώς ο χρόνος που μεσολαβεί μέχρι το επόμενο σοβαρό συμβάν, είτε πρόκειται για μια πυρκαγιά, μια πλημμύρα, έναν σεισμό ή ένα τροχαίο δυστύχημα.
Αυτή η σκέψη δεν σε γεμίζει φόβο. Αντίθετα, σου δημιουργεί ακόμη μεγαλύτερη ευθύνη να μεταδώσεις τη γνώση σε όσο το δυνατόν περισσότερους ανθρώπους.
Σήμερα στην Ελλάδα υπάρχουν περισσότεροι από ένα εκατομμύριο πολίτες που έχουν εκπαιδευτεί και πιστοποιηθεί στις πρώτες βοήθειες. Ελάχιστοι το γνωρίζουν. Ακόμη λιγότεροι γνωρίζουν ότι δεν υπάρχει ένας οργανωμένος μηχανισμός που να μπορεί να αξιοποιήσει αυτό το τεράστιο ανθρώπινο δυναμικό όταν προκύψει μια μεγάλη έκτακτη ανάγκη.
Αυτό είναι που με κινητοποιεί καθημερινά. Να εκπαιδευτούν ακόμη περισσότεροι άνθρωποι, με σύγχρονες μεθόδους και πραγματικά επιχειρησιακά δεδομένα, ώστε η κοινωνία να γίνει πιο έτοιμη και πιο ασφαλής.
Πιστεύω ότι τα περισσότερα ατυχήματα δεν εμφανίζονται ξαφνικά. Προηγούνται μικρές λανθασμένες αποφάσεις που τα προετοιμάζουν. Όταν ένας οδηγός επιλέγει να περάσει μια διασταύρωση με πορτοκαλί αντί να φρενάρει ή όταν μια μητέρα αφήνει το χερούλι του τηγανιού να εξέχει από την κουζίνα, έχει ήδη δημιουργηθεί η προϋπόθεση για ένα σοβαρό ατύχημα. Αν κατανοήσουμε αυτή τη λογική, θα αλλάξει ο τρόπος που αντιμετωπίζουμε την πρόληψη.
Στην εποχή της κλιματικής κρίσης και των συνεχώς αυξανόμενων κινδύνων, ποιο είναι το μεγαλύτερο λάθος που κάνει σήμερα η Ελλάδα απέναντι στην πρόληψη και ποιο μήνυμα θα θέλατε να ακουστεί πριν θρηνήσουμε ξανά ανθρώπινες ζωές;
Θα σας απαντήσω ίσως διαφορετικά από ό,τι περιμένουν πολλοί. Κατά τη δική μου άποψη, πολλές φορές χρησιμοποιούμε όρους που μας απομακρύνουν από την ουσία. Η φύση λειτουργεί με τους δικούς της κανόνες εδώ και εκατομμύρια χρόνια. Οι σεισμοί, οι πλημμύρες και οι πυρκαγιές αποτελούν φυσικές διεργασίες του πλανήτη. Το πραγματικό ερώτημα είναι αν εμείς έχουμε μάθει να ζούμε με σεβασμό απέναντί τους.
Το μεγαλύτερο λάθος που κάνουμε είναι ότι αγνοούμε την πραγματικότητα. Χτίζουμε πάνω σε ρέματα, κλείνουμε φυσικές διεξόδους διαφυγής, παρεμβαίνουμε σε περιοχές που γνωρίζουμε ότι αργά ή γρήγορα θα επανέλθουν στη φυσική τους κατάσταση. Όταν το νερό επιστρέφει στην κοίτη του ή όταν μια πυρκαγιά εγκλωβίζει ανθρώπους σε έναν οικισμό χωρίς διέξοδο, δεν πρόκειται για μια απρόβλεπτη τραγωδία. Είναι το αποτέλεσμα επιλογών που είχαν γίνει πολύ νωρίτερα.
Η ευθύνη είναι κοινή. Ανήκει τόσο στην Πολιτεία όσο και στους πολίτες. Όταν το ατομικό συμφέρον υπερισχύει της συλλογικής ασφάλειας, τότε απλώς μετράμε αντίστροφα μέχρι την επόμενη καταστροφή.
Αρκεί να δούμε τι συμβαίνει σήμερα στις Ηνωμένες Πολιτείες. Λειτουργούν περίπου τριακόσιες τριάντα ιδιωτικές πυροσβεστικές εταιρείες. Συνδρομητές τους είναι κυρίως όσοι έχουν την οικονομική δυνατότητα να πληρώνουν για την προστασία της περιουσίας τους. Όταν ξεσπά μια μεγάλη πυρκαγιά, οι εταιρείες αυτές σπεύδουν να προστατεύσουν τα σπίτια των πελατών τους. Αντίθετα, όσοι δεν έχουν αυτή τη δυνατότητα βλέπουν πολλές φορές τις περιουσίες τους να χάνονται. Το παράδειγμα αυτό δείχνει ότι πίσω από κάθε μεγάλη καταστροφή δεν βρίσκεται μόνο το φυσικό φαινόμενο. Υπάρχει και η άνιση πρόσβαση στην προστασία, στις υποδομές και στους διαθέσιμους πόρους.
Το Μάτι είναι ένα χαρακτηριστικό παράδειγμα του τι συμβαίνει όταν η πρόληψη υποχωρεί μπροστά στα συμφέροντα. Όταν επιτρέπεται η άναρχη δόμηση, όταν κλείνουν οι έξοδοι διαφυγής και όταν η συλλογική ασφάλεια περνά σε δεύτερη μοίρα, τότε η τραγωδία δεν είναι θέμα τύχης. Είναι θέμα χρόνου.
Το μήνυμα που θέλω να ακουστεί είναι ένα. Η πρόληψη δεν είναι πολυτέλεια ούτε κόστος. Είναι η σημαντικότερη επένδυση που μπορεί να κάνει μια κοινωνία για να προστατεύσει το πολυτιμότερο αγαθό, την ανθρώπινη ζωή.
Αν μπορούσατε να απευθύνετε μία μόνο φράση σε έναν νέο άνθρωπο που θέλει να αφιερώσει τη ζωή του στη διάσωση και στον ανθρωπισμό, ποια θα ήταν αυτή και ποιο προσωπικό βίωμα κρύβεται πίσω από τα λόγια σας;
Θα του έλεγα, «μάθε να προσφέρεις, γιατί κάποια μέρα κάποιος άλλος θα προσφέρει και σε εσένα».
Αυτή η φράση συνοψίζει όλη τη διαδρομή μου. Όσα έζησα μέσα σε πολέμους, σεισμούς, πλημμύρες, πυρκαγιές και κάθε είδους καταστροφή, μου έμαθαν ότι η ανθρώπινη ζωή εξαρτάται, τις περισσότερες φορές, από τον άνθρωπο που βρίσκεται δίπλα μας εκείνη τη στιγμή.
Δεν γνωρίζουμε ποτέ ποιος θα χρειαστεί βοήθεια αύριο. Μπορεί να είναι το παιδί μας, οι γονείς μας, ένας φίλος, ένας άγνωστος ή ακόμη και εμείς οι ίδιοι. Γι’ αυτό η γνώση δεν είναι προσωπική υπόθεση. Είναι πράξη ευθύνης απέναντι στην κοινωνία.
Υπάρχει μια μεγάλη παρανόηση στην Ελλάδα. Πολλοί πιστεύουν ότι την ευθύνη της διάσωσης την έχουν αποκλειστικά οι κρατικές υπηρεσίες. Στην πραγματικότητα, όλα τα προηγμένα συστήματα επείγουσας βοήθειας στον κόσμο στηρίζονται πρώτα στους εκπαιδευμένους πολίτες. Ο πρώτος που θα βρεθεί δίπλα στον τραυματία δεν είναι συνήθως ένας διασώστης ή ένας γιατρός. Είναι ο άνθρωπος που έτυχε να βρίσκεται στο ίδιο σημείο.
Γι’ αυτό επιμένω ότι η εκπαίδευση στις πρώτες βοήθειες πρέπει να αποτελεί κομμάτι της καθημερινής παιδείας. Μια κοινωνία που γνωρίζει να βοηθά είναι μια κοινωνία που προστατεύει τον εαυτό της.
Στο Ελληνικό Ινστιτούτο Διαχείρισης Κρίσεων και Καταστροφών προσπαθούμε καθημερινά να μεταφέρουμε στην Ελλάδα τη σύγχρονη γνώση που εφαρμόζεται διεθνώς στη διαχείριση κρίσεων, στην πρόληψη και στην ασφάλεια. Πιστεύω ότι η γνώση δεν πρέπει να παραμένει κλεισμένη σε λίγους. Πρέπει να φτάνει σε κάθε πολίτη. Μόνο τότε μπορούμε να μιλάμε για μια κοινωνία πραγματικά ασφαλή.
Ίσως αυτή να είναι και η σημαντικότερη παρακαταθήκη της πορείας του Αναστάσιου Γερασιμάτου. Ότι η γνώση σώζει ζωές, η πρόληψη είναι η ύψιστη μορφή ανθρωπισμού, καμία κοινωνία δεν γίνεται πραγματικά ισχυρή μόνο με νόμους, υποδομές και μηχανισμούς. Γίνεται ισχυρή όταν οι πολίτες της γνωρίζουν, εκπαιδεύονται, δεν αδιαφορούν και είναι έτοιμοι, αν χρειαστεί, να γίνουν η πρώτη ελπίδα του ανθρώπου που βρίσκεται δίπλα τους. Γιατί στο τέλος της ημέρας, η μεγαλύτερη επιτυχία ενός ανθρώπου δεν είναι όσα πέτυχε για τον εαυτό του. Είναι οι ζωές που άγγιξε, οι άνθρωποι που ενέπνευσε και η γνώση που άφησε πίσω του για να συνεχίσει να σώζει ζωές ακόμη και όταν ο ίδιος θα έχει ολοκληρώσει τη δική του διαδρομή.
Η πολύχρονη διαδρομή του Αναστάσιου Γερασιμάτου αποτυπώνεται τόσο στην επιχειρησιακή του εμπειρία και στη διαρκή του παρουσία στον χώρο της Πολιτικής Προστασίας και της διαχείρισης κρίσεων. Όσο και σε ένα σπουδαίο συγγραφικό έργο, που ξεπερνά τα σαράντα πέντε βιβλία και τα εκατόν είκοσι εξειδικευμένα επιστημονικά άρθρα. Ξεχωρίζει το βιβλίο του με τίτλο «Διαχείριση Διαχειριστών Κρίσεων σε Κρίση», το μοναδικό στην ελληνική γλώσσα που πραγματεύεται τον άνθρωπο που καλείται να διαχειριστεί τις ίδιες τις κρίσεις και ένα από τα ελάχιστα αντίστοιχα έργα σε παγκόσμιο επίπεδο. Δεν είναι τυχαίο ότι τον πρόλογο υπογράφει ο πρώην Πρύτανης του Πανεπιστημίου Μακεδονίας, καθηγητής Ηλίας Κουσκουβέλης. Ακόμη πιο χαρακτηριστικό της φιλοσοφίας του είναι ότι σχεδόν το ενενήντα τοις εκατό του συγγραφικού του έργου διατίθεται ελεύθερα μέσω διαδικτυακών βιβλιοθηκών, ώστε κάθε άνθρωπος να μπορεί να αποκτήσει πρόσβαση στη γνώση χωρίς κανέναν περιορισμό. Για εκείνον η γνώση δεν αποτελεί προνόμιο των λίγων, αλλά δικαίωμα των πολλών και πολύτιμο εργαλείο προστασίας της ανθρώπινης ζωής.
Φεύγοντας από αυτή τη συζήτηση, η αίσθηση που μένει δεν είναι εκείνη μιας ακόμη συνέντευξης. Μα η υπενθύμιση ότι η αξία της ανθρώπινης ζωής δεν δοκιμάζεται μόνο τη στιγμή της καταστροφής, αλλά πολύ νωρίτερα, στον τρόπο που επιλέγουμε να προετοιμαστούμε γι’ αυτήν, στον χρόνο που αφιερώνουμε για να μάθουμε, στην ευθύνη που αναλαμβάνουμε απέναντι στον συνάνθρωπό μας, ακόμη και όταν δεν τον γνωρίζουμε.